Kiedy słyszymy o „zglobalizowanym” handlu, myślimy o kontenerowcach i współczesnej logistyce. Tymczasem u wybrzeży Turcji przez ponad trzy tysiące lat spoczywał wrak, którego ładunek zebrano z co najmniej siedmiu kultur — od bursztynu znad Bałtyku po kość słoniową z Afryki i cynę z Azji Środkowej. Czy świat, w którym rozgrywają się starsze opowieści Biblii, naprawdę był tak połączony? Wrak z Uluburun pozwala odpowiedzieć rzeczowo, bo mamy przed sobą nie tekst, lecz sam towar — zakonserwowany na dnie morza.
Czym jest to „odkrycie”
W 1982 roku miejscowy nurek poławiający gąbki, Mehmed Çakır, dostrzegł u przylądka Uluburun — około 9 km na południowy wschód od miasteczka Kaş w zatoce Antalya — „metalowe herbatniki z uszami” leżące na stromym stoku dna. Opis ten pasował do miedzianych sztab typu „skórzanego” (oxhide), charakterystycznych dla epoki późnego brązu, więc amerykański Institute of Nautical Archaeology (INA) podjął badania. Wykopaliska prowadzono przez jedenaście sezonów w latach 1984–1994; zanotowano ponad 22 tysiące nurkowań na głębokości sięgającej ok. 44–61 m. Pracami kierował najpierw założyciel INA George F. Bass (1984), a od 1985 roku Cemal Pulak.
Statek zatonął pod koniec XIV wieku p.n.e. — dendrochronologia drewna i datowanie ceramiki wskazują na okolice 1320 ±15 p.n.e. Dodatkowy punkt odniesienia daje złoty skarabeusz z imieniem królowej Nefertiti, osadzający ładunek w epoce amarneńskiej. Sam kadłub zbudowano z cedru libańskiego techniką czopów i gniazd łączonych kołkami.
Skala ładunku robi wrażenie i to on czyni wrak wyjątkowym:
- ok. 10 ton miedzi — 354 sztaby „skórzane” oraz dziesiątki mniejszych odlewów, głównie cypryjskich;
- ok. 1 tony cyny — dokładnie w proporcji 10:1 do miedzi, czyli w ilości potrzebnej do stopienia ok. 11 ton brązu;
- ok. 175 sztab szkła — kobaltowoniebieskiego, turkusowego i lawendowego, jednych z najstarszych zachowanych w całości;
- co najmniej 149 dzbanów kananejskich, w większości z żywicą terebintową (Pistacia), używaną jako kadzidło i spoiwo;
- kłody hebanu (afrykańskiego), kły słonia i hipopotama, skorupy jaj strusich, muszle żółwia (pudła rezonansowe lutni);
- biżuteria ze złota, karneolu i agatu, złoty kielich, medalion oraz wspomniany skarabeusz Nefertiti;
- bursztyn (najpewniej bałtycki), narzędzia i broń z brązu, odważniki wagowe.
Ładunek reprezentuje wytwórczość kananejsko-syryjską, egipską, cypryjską, mykeńską, kasycką (babilońską), nubijską oraz strefę bałtycką — a niektóre opracowania mnożą tę listę do dziewięciu lub dziesięciu kręgów kulturowych. Zabytki są konserwowane i eksponowane w Muzeum Archeologii Podwodnej w Bodrum.
Powiązanie z Pismem
Wrak z Uluburun nie ilustruje żadnej konkretnej sceny biblijnej ani nie wspomina o Izraelu — i uczciwie trzeba to powiedzieć od razu. Jego wartość jest kontekstowa: pokazuje realny, materialny świat, w którym poruszają się bohaterowie ksiąg od Księgi Rodzaju po epokę sędziów, oraz gospodarkę morską, którą wieki później odziedziczyła monarchia izraelska.
Najciekawszy jest sam skład ładunku. Tora wymienia dokładnie te same metale, które wypełniały ładownie statku. Gdy Mojżesz opisuje oczyszczanie łupów wojennych, pada lista:
„Tylko złoto, srebro, miedź, żelazo, cynę i ołów;” (Lb 31,22 UBG)
Miedź i cyna — czyli składniki brązu — to właśnie główny towar z Uluburun. Handel cyną, metalem rzadkim i sprowadzanym z daleka, wybrzmiewa też w proroctwie o kupieckim Tyrze: „Tarszisz prowadził z tobą handel ze względu na obfitość wszelkiego bogactwa. Na twoich jarmarkach handlowali srebrem, żelazem, cyną i ołowiem.” (Ez 27,12 UBG). Wrak jest namacalnym dowodem, że taki dalekosiężny obrót metalami istniał na wieki przed spisaniem tych słów.
Kilkaset lat po zatonięciu statku Izrael za czasów Salomona włączył się w tę samą sieć żeglugi. Król zbudował własną flotę i korzystał z fenickiego know-how:
„Król Salomon zbudował też okręty w Esjon-Geber koło Elat, nad brzegiem Morza Czerwonego, w ziemi Edomu. I Hiram posłał na tych okrętach swoje sługi, żeglarzy obeznanych z morzem, razem ze sługami Salomona;” (1 Krl 9,26–27 UBG)
Ładunek powracających statków brzmi zresztą jak inwentarz z Uluburun: „Raz na trzy lata przypływała flota Tarszisz, przywożąc złoto, srebro, kość słoniową, małpy i pawie.” (1 Krl 10,22 UBG). Kość słoniowa, którą król obłożył swój tron (1 Krl 10,18), złoto i luksusowe wonności — wszystko to leżało w jednej łodzi u przylądka Kaş. Podobnie żywica terebintowa z dzbanów przypomina „wonności” i pachnidła z opisów karawan patriarchów (por. Rdz 37,25) — Biblia zna dokładnie ten repertuar towarów, bo wyrastała z tego świata. Świątynia, którą Salomon wznosił dla Jahwe (PANA), także powstawała dzięki fenickim rzemieślnikom i surowcom sprowadzanym morzem.
Co pewne, a co dyskutowane
Pewne: istnienie wraku, jego datowanie na koniec XIV w. p.n.e., skala i różnorodność ładunku oraz proporcja 10:1 miedzi do cyny są dobrze udokumentowane w recenzowanych publikacjach INA. Dlatego status „potwierdzone” dotyczy tu samego znaleziska archeologicznego — jednego z najlepiej zbadanych stanowisk podwodnych świata.
Dyskutowane:
- Związek z Biblią jest pośredni. Statek zatonął ok. 1320 p.n.e., czyli w epoce późnego brązu — mniej więcej w czasach Wyjścia i osiedlania się Izraela (w zależności od przyjętej chronologii), ale na długo przed Salomonem (ok. 950 p.n.e.). Uluburun nie „potwierdza” żadnego wydarzenia z Pisma; oświetla tło materialne, a nie treść narracji. Popularne skróty w stylu „to statek z epoki patriarchów” są nieścisłe — patriarchowie należą raczej do wcześniejszego, środkowego brązu.
- Pochodzenie i trasa statku. Bass i Pulak, opierając się na kotwicach kamiennych, odważnikach i przedmiotach osobistych załogi, argumentowali za kananejsko-syryjskim portem macierzystym (rejon Ugarit–Tyr) i rejsem na zachód, ku Morzu Egejskiemu. Nie brak jednak głosów widzących w tym raczej cypryjski lub „pałacowy” transport darów dyplomatycznych niż zwykły ładunek kupiecki.
- Skąd pochodziła cyna. Zespół Powella (Science Advances, 2022) na podstawie izotopów ołowiu i cyny orzekł, że ok. 2/3 sztab pochodzi z Taurusu w Anatolii, a ok. 1/3 z Azji Środkowej (kopalnia Mušiston w dzisiejszym Uzbekistanie/Tadżykistanie) — co sugerowałoby handel na dystansie ponad 3000 km. Tezę tę zakwestionowała jednak publikacja we Frontiers in Earth Science (2023), dowodząc, że sygnatura geochemiczna Mušiston nie pasuje do ingotów. Kierunek dalekowschodni pozostaje więc otwarty.
- Liczba „kultur”. Klasyczne ujęcie mówi o co najmniej siedmiu kręgach, część autorów rozszerza je do dziewięciu–dziesięciu; różnica wynika ze sposobu liczenia (np. czy Sardynię i Sycylię traktować osobno).
Znaczenie
Wrak z Uluburun jest jednym z najważniejszych świadectw tego, że starożytny Bliski Wschód nie był mozaiką izolowanych plemion, lecz gęstą siecią wymiany. Miedź z Cypru, cyna z Anatolii i być może z Azji Środkowej, szkło i skarabeusze z Egiptu, żywica z Lewantu, bursztyn z północy — wszystko to płynęło jednym pokładem. To ten sam świat, o którym mówią „listy z Amarny”: królowie Egiptu, Babilonu i Cypru wymieniają w nich dary z miedzi, szkła i złota, jakich pełen był statek.
Dla czytelnika Biblii płynie stąd trzeźwa lekcja. Nie „archeologia udowodniła Pismo” — Uluburun niczego nie dowodzi w sensie historii zbawienia. Pokazuje jednak, że biblijne wzmianki o miedzi i cynie, o kości słoniowej, złocie, wonnościach i flotach kursujących po morzach nie są anachronizmem ani literacką dekoracją. Autorzy natchnieni pisali o realiach, które można dziś podnieść z dna morza i zważyć. Świat, w którym Bóg działał — wraz z patriarchami, Mojżeszem, a potem Salomonem — był światem połączonym, handlującym i technicznie zaawansowanym. Wrak z Uluburun czyni to tło namacalnym: nie zastępuje wiary dowodem, lecz odbiera jej zarzut naiwności.
Źródła
- Wikipedia (ang.), Uluburun shipwreck — przegląd datowania, ładunku i historii badań: en.wikipedia.org/wiki/Uluburun_shipwreck
- Institute of Nautical Archaeology (INA), strona projektu Uluburun Late Bronze Age Shipwreck Excavation — opis wykopalisk Bassa i Pulaka oraz konstrukcji statku: nauticalarch.org
- W. Powell i in., Tin from Uluburun shipwreck…, „Science Advances” 8 (2022) — analiza proweniencji cyny (Taurus i Azja Środkowa): science.org/doi/10.1126/sciadv.abq3766
- D. Berger i in., Why Central Asia’s Mushiston is not a source for the Late Bronze Age tin ingots…, „Frontiers in Earth Science” (2023) — polemika z hipotezą środkowoazjatycką: frontiersin.org
- Cytaty biblijne: Uwspółcześniona Biblia Gdańska (UBG), Lb 31,22; Ez 27,12; Rdz 37,25; 1 Krl 9,26–27; 1 Krl 10,18.22.