Na bazaltowym wzgórzu nad Jeziorem Galilejskim stoją poczerniałe ruiny synagogi, a wśród nich – rzeźbione w jednym bloku kamienne krzesło. Miejscowość, w której je znaleziono, Jezus wymienił z imienia tylko po to, by rzucić na nią „biada”. Czy to samo miasto, które odrzuciło Jego naukę, zachowało w kamieniu ślad instytucji, o której On sam mówił: „katedra Mojżesza”? I na ile ruiny w dzisiejszym parku narodowym Korazim w ogóle pamiętają czasy Jezusa?
Czym jest to „odkrycie”
Chorazin (hebr. Korazim, w Uwspółcześnionej Biblii Gdańskiej „Korozain”) to stanowisko archeologiczne na płaskowyżu ok. 4 km na północ od Kafarnaum, nad północnym brzegiem Jeziora Galilejskiego. Miejsce to identyfikuje się z biblijnym miastem od dawna, niezależnie od Nowego Testamentu: już Euzebiusz z Cezarei w Onomastikonie (ok. 325 r. n.e.) umieszczał opuszczone już wtedy Chorazin dwie mile rzymskie od Kafarnaum, a Talmud (Menachot 85a) wspomina „Kerazim” jako miejscowość słynącą z dobrej pszenicy. Odległości i topografia zgadzają się z ruinami Chirbet Karazeh, gdzie dziś działa park narodowy.
Sercem stanowiska są ruiny synagogi zbudowanej niemal w całości z lokalnego czarnego bazaltu – materiału twardego i kruchego, a mimo to bogato rzeźbionego: kapitele, girlandy winnej latorośli, lwy, orły, głowa Meduzy, a nawet fragmenty przedstawiające Świątynię i zodiak. Budowla ma plan bazylikowy – nawę i dwie nawy boczne rozdzielone rzędami kolumn – a jej fasada z szerokimi schodami była zwrócona na południe, w stronę Jerozolimy. Wzdłuż ścian biegły kamienne ławy dla wiernych.
Podczas wykopalisk w latach 20. XX wieku (J. Ory i N. Makhouly, za brytyjskiego Mandatu Palestyny) odnaleziono przy południowej ścianie synagogi ozdobne kamienne krzesło, wykute z pojedynczego bloku bazaltu. Na jego oparciu wyryto aramejski napis dedykacyjny, który współcześni badacze tłumaczą mniej więcej tak: „Niech będzie pamiętany na dobre Judan, syn Izmaela, który wykonał ten portyk (stwh) i jego schody ze swojego majątku; niech ma udział ze sprawiedliwymi”. Ze względu na kształt i funkcję – honorowe miejsce zwrócone ku sali, skierowane ku Jerozolimie – krzesło od razu skojarzono z opisywaną w Ewangeliach „katedrą Mojżesza” i tak właśnie bywa odtąd nazywane (łac. cathedra Mosis). Oryginał znajduje się dziś w zbiorach Muzeum Izraela w Jerozolimie, a na stanowisku w Korazim stoi jego replika. Podobne krzesła, choć nieliczne, znaleziono też w synagodze Hammat Tyberiada A oraz na Delos, w diasporze.
Powiązanie z Pismem
Chorazin pojawia się w Ewangeliach w niemal identycznym fragmencie u Mateusza i Łukasza, jako jedno z miast, które widziały cuda Jezusa, a mimo to nie uwierzyły: „Biada tobie, Korozain! Biada tobie, Betsaido! Bo gdyby w Tyrze i Sydonie działy się te cuda, które się w was dokonały, dawno by w worze i popiele pokutowały” (Mt 11,21; niemal to samo w Łk 10,13). Sam tekst nie mówi, co dokładnie Jezus tam czynił – wymienia je obok Betsaidy i Kafarnaum jako miasta swojej głównej działalności w Galilei, których mieszkańcy jednak Go odrzucili.
Osobny wątek to „katedra Mojżesza” z Ewangelii Mateusza: „Na katedrze Mojżesza zasiedli uczeni w Piśmie i faryzeusze” (Mt 23,2), po czym Jezus dodaje, że kochają oni „pierwsze miejsca na ucztach i pierwsze krzesła w synagogach” (Mt 23,6). Wyrażenie to nawiązuje do sceny z Księgi Wyjścia, gdzie Mojżesz zasiada, by sądzić lud: „Nazajutrz Mojżesz usiadł, aby sądzić lud. I lud stał przed Mojżeszem od rana aż do wieczora” (Wj 18,13) – „katedra Mojżesza” to więc miejsce autorytetu w nauczaniu i rozstrzyganiu Prawa, a nie dosłowny mebel z czasów Wyjścia.
Ważne zastrzeżenie: Ewangelia nie łączy tych dwóch wątków ze sobą. Jezus nie wypowiada słów o „katedrze Mojżesza” akurat w Chorazin, a krzesło znalezione w tamtejszej synagodze nie jest – i nie może być – tym konkretnym meblem, o którym mówił w Jerozolimie czy gdziekolwiek indziej. Znaczenie tego znaleziska jest ilustracyjne: pokazuje namacalnie, jak wyglądało i czemu służyło „krzesło Mojżesza” jako realny element wyposażenia galilejskiej synagogi, a nie dowodzi, że Jezus siedział właśnie na tym egzemplarzu albo patrzył na niego, gdy przeklinał miasto.
Co pewne, a co dyskutowane
Pewne jest samo miejsce: identyfikacja Chirbet Karazeh z biblijnym Chorazin opiera się na niezależnych od Nowego Testamentu świadectwach – Euzebiuszu i Talmudzie – oraz na zgodnej z nimi topografii, więc nie jest to utożsamienie naciągane czy wyłącznie tradycyjne. Pewne jest też istnienie samej bazaltowej synagogi i znalezionego przy niej ozdobnego krzesła z aramejskim napisem – to udokumentowane, wielokrotnie badane obiekty, których oryginał można dziś oglądać w Muzeum Izraela.
Dyskutowana jest natomiast dokładna chronologia budowli. Pierwsi badacze (m.in. Z. Yeivin, autor wykopalisk w latach 1962–1964 i 1980–1987) datowali widoczną dziś synagogę na koniec III–IV w. n.e., z odbudową po trzęsieniu ziemi w IV wieku i kolejną fazą w V–VI wieku. Archeolożka Jodi Magness w artykule The Date of the Synagogue at Chorazin (Michmanim, 2007) zakwestionowała tę chronologię, przesuwając – na podstawie ponownej analizy ceramiki i monet – budowę synagogi aż do trzeciej ćwierci V wieku n.e., a więc o całe stulecie później. Jej wnioski są częścią szerszego sporu o datowanie synagog galilejskich (podobna dyskusja dotyczyła Kafarnaum, Meronu czy Gusz Chalaw), w którym inni badacze, jak Eric Meyers, bronili wcześniejszych datowań.
Do tego dochodzi pytanie o wcześniejszą fazę osadnictwa. Wykopaliska prowadzone od 2020 r. przez Achię Kohn-Tavora i Beniamina Arubasa (w ramach Izraelskiego Urzędu ds. Starożytności) odsłoniły pod głazami fundamentowymi obecnej synagogi ceramikę i monety datowane na I wiek n.e. – a więc na czasy Jezusa. Zdaniem kierującego badaniami Kohn-Tavora może to oznaczać, że wcześniejsza synagoga stała w tym miejscu już w I wieku, a budowla bazaltowa z III–IV (lub V) wieku powstała bezpośrednio na jej podium. Sam badacz podkreśla jednak, że wniosek opiera się na datowaniu przedmiotów spomiędzy kamieni fundamentowych, a nie samej konstrukcji, i że potrzeba dalszych badań. W chwili powstania tego artykułu ustalenia te są obiecującym tropem, a nie ugruntowanym konsensusem.
Niejasna pozostaje wreszcie dokładna funkcja krzesła: część badaczy widzi w nim miejsce dla lokalnego przywódcy synagogi, inni – dla sędziego rozstrzygającego sprawy według Prawa Mojżeszowego, jeszcze inni – dla honorowego gościa lub nauczyciela odczytującego Torę. Różnie tłumaczone jest też słowo z inskrypcji określające to, co ufundował Judan („portyk”, „podest” i „schody” pojawiają się w różnych przekładach) – to spór filologiczny, a nie kwestia samego znaleziska.
Znaczenie
Chorazin nie jest dowodem na żaden cud opisany w Ewangeliach – takim dowodem być nie może, bo Nowy Testament nie precyzuje, co konkretnie się tam wydarzyło. Wartość stanowiska jest inna: pokazuje, że miasto, które Jezus wymienił z nazwy i osądził surowymi słowami, rzeczywiście istniało, było zamieszkane jeszcze długo po Nim i pozostawiło po sobie jedną z najbardziej okazałych synagog w Galilei. Kamienne krzesło z aramejskim napisem daje z kolei rzadką, namacalną ilustrację instytucji, o której Jezus mówił metaforycznie – „katedry Mojżesza” jako miejsca autorytetu w nauczaniu Prawa. Nawet spór o dokładne datowanie (III–IV czy V wiek) nie zmienia obrazu ciągłości: żydowska społeczność w Chorazin, mimo słów „biada”, nie zniknęła, lecz przez stulecia budowała i używała swojej synagogi – a najnowsze wykopaliska sugerują, że korzenie tego miejsca kultu mogą sięgać czasów samego Jezusa.
Źródła
- Wikipedia, hasło Chorazin – historia stanowiska, fazy osadnicze, datowanie synagogi, historia wykopalisk: en.wikipedia.org/wiki/Chorazin
- Wikipedia, hasło Matthew 23 – geneza i znaczenie pojęcia „katedry Mojżesza” (Mt 23,2): en.wikipedia.org/wiki/Matthew_23
- Bornblum Eretz Israel Synagogues Website (Kinneret Academic College) – katalog naukowy: historia wykopalisk (Kohl i Watzinger 1905–1907, Ory i Makhouly 1926, Yeivin 1962–1987, Kohn-Tavor i Arubas od 2020), odniesienie do inskrypcji w CIIP V/1: synagogues.kinneret.ac.il/synagogues/chorazim
- Biblical Archaeology Society, Finding Jesus at Chorazin – informacje o warstwie z I w. n.e. pod posadzką synagogi i bieżących badaniach: biblicalarchaeology.org
- BiblePlaces.com, hasło Chorazin – opis architektury, datowanie, wcześniejsza faza budynku sprzed obecnej synagogi: bibleplaces.com/chorazin
- Center for Online Judaic Studies (cojs.org), Moses Seat – tekst i tłumaczenie inskrypcji aramejskiej, miejsce i data znalezienia (1926): cojs.org/moses_seat-_2nd_century_ce
- Arkeonews, relacja z wykopalisk Achii Kohn-Tavora (2020) – ceramika i monety z I w. n.e. znalezione pod fundamentami synagogi: arkeonews.net
- J. Magness, The Date of the Synagogue at Chorazin, Michmanim 20 (2007) – rewizja datowania synagogi na V w. n.e., cytowana za omówieniami naukowymi dostępnymi online.
- Cytaty biblijne: Uwspółcześniona Biblia Gdańska (UBG), Mt 11,21; Mt 23,2; Mt 23,6; Łk 10,13; Wj 18,13.