Nad północnym brzegiem Jeziora Galilejskiego, w odległości zaledwie paru kilometrów od siebie, leżą dwa stanowiska archeologiczne, z których każde ma swoich obrońców twierdzących: to tutaj stała biblijna Betsaida. W et-Tell przez ponad trzy dekady odkopywano bramę zapomnianego królestwa i domy rybaków sprzed dwóch tysięcy lat. W el-Aradżu, bliżej dzisiejszej linii wody, natrafiono na rzymską łaźnię i bizantyjską bazylikę z mozaiką wzywającą wstawiennictwa apostoła Piotra. Które z tych miejsc było rodzinnym miastem Andrzeja, Piotra i Filipa? Spór wciąż trwa, choć ostatnie sezony wykopalisk wyraźnie przechyliły szalę.
Czym jest to „odkrycie”
Et-Tell to niewielkie wzniesienie na Wzgórzach Golan, dziś oddalone od brzegu jeziora o ok. dwa kilometry. Od 1987 roku prowadzi tam wykopaliska zespół Ramiego Arava z University of Nebraska Omaha. Odsłonięto tam monumentalne pozostałości z epoki żelaza: czterokomorową bramę miejską – jedną z największych w południowym Lewancie – grube mury obronne oraz pałac w stylu bit-hilani z dużych ciosów bazaltu (ok. 28 na 15 m). Znaleziska wiąże się z królestwem Geszur, aramejskim państewkiem z X–IX w. p.n.e., zniszczonym w 732 r. p.n.e. przez Tiglat-Pilesera III – w gruzach bramy znaleziono dziesiątki żelaznych grotów strzał. Wyżej leżą pozostałości hellenistyczno-rzymskie: Dom Rybaka z obciążnikami do sieci, kotwicami i haczykami, Dom Winiarza z dzbanami po winie oraz budowla interpretowana jako świątynia kultu cesarskiego.
El-Aradż (zapisywany też el-Araj) leży bliżej brzegu, niedaleko ujścia Jordanu do jeziora. Badania prowadzą tam od 2016 roku Mordechaj Aviam z Kinneret Academic College i R. Steven Notley z Nyack College. W 2017 roku odsłonięto rzymską łaźnię publiczną z mozaikami i glinianymi rurami – element urbanizacji miasta o statusie polis, jaki Betsaidzie przypisuje Józef Flawiusz po tym, jak tetrarcha Filip przemianował ją na Julias na cześć żony Augusta. W latach 2019–2021 odkrywano coraz większą część bizantyjskiej bazyliki, tzw. „Kościoła Apostołów” (ok. 27 na 16 m), z mozaikową posadzką, złoconymi tesserami i marmurową balustradą prezbiterium. W 2022 roku w medalionie mozaiki znaleziono dwuwierszową grecką inskrypcję wspominającą Konstantyna, „sługę Chrystusa”, fundatora mozaiki, z prośbą o wstawiennictwo „zwierzchnika apostołów i dzierżyciela kluczy niebios” – najstarsze znane świadectwo tytułowania Piotra „księciem apostołów”. W sezonach 2023–2024 odsłonięto pod absydą wcześniejsze mury z I i II–III w. n.e.
Powiązanie z Pismem
Betsaida to w Ewangeliach miejscowość ściśle związana z gronem najbliższych uczniów Jezusa: „A Filip był z Betsaidy, z miasta Andrzeja i Piotra” (J 1,44 UBG). Tam też, według Łukasza, Jezus szukał odosobnienia po powrocie apostołów z misji, zanim doszło do rozmnożenia chleba dla tłumu: „Kiedy apostołowie wrócili, opowiedzieli mu wszystko, co uczynili. A on, wziąwszy ich ze sobą, odszedł osobno na odludne miejsce koło miasta zwanego Betsaidą” (Łk 9,10 UBG). Marek umieszcza w Betsaidzie uzdrowienie niewidomego: „Potem przyszedł do Betsaidy. I przyprowadzili do niego ślepego, prosząc go, aby go dotknął” (Mk 8,22 UBG), a Jezus surowo napomina miasto za brak nawrócenia mimo cudów: „Biada tobie, Korozain! Biada tobie, Betsaido! Bo gdyby w Tyrze i Sydonie działy się te cuda, które się w was dokonały, dawno by w worze i popiele pokutowały” (Mt 11,21 UBG). To te fragmenty – rybacka wioska, siedziba uczniów, miejsce cudów – każą szukać konkretnego punktu na mapie, a nie literackiej dekoracji.
Co pewne, a co dyskutowane
Pewne jest, że oba stanowiska leżą w granicach regionu, w którym starożytni autorzy – przede wszystkim Józef Flawiusz – umieszczali Betsaidę: na północnym brzegu jeziora, w pobliżu ujścia Jordanu. Pewne są też same znaleziska: monumentalna brama i pałac w et-Tell nie budzą wątpliwości jako pozostałości stolicy Geszur, a łaźnia rzymska i bazylika w el-Aradżu są dobrze udokumentowane stratygraficznie. Żadne z dwóch stanowisk nie dostarczyło jednak inskrypcji z samą nazwą „Betsaida” – identyfikacja w obu przypadkach opiera się na topografii, źródłach pisanych i poszlakach, nie na bezpośrednim dowodzie epigraficznym.
- Odległość od brzegu. Et-Tell leży dziś ok. dwóch kilometrów od linii wody, co jest problemem dla identyfikacji z rybacką osadą. Arav tłumaczy to trzęsieniem ziemi z 363 roku n.e., zmianami poziomu wody lub naniesieniami mułu z delty Jordanu; krytycy uznają te wyjaśnienia za naciągane wobec braku jednoznacznych dowodów geologicznych.
- Charakter warstwy rzymskiej w el-Aradżu. Arav przez lata twierdził, że pod warstwą bizantyjską zalega tam jałowy piasek; po odkryciach z lat 2017–2019 przyznał istnienie zabudowy z I wieku n.e., lecz sugeruje, że mógł to być obóz wojskowy, a nie wioska rybacka znana z Ewangelii.
- Skala argumentu z inskrypcji o Piotrze. Napis z 2022 roku potwierdza jedynie, że w tym miejscu czczono pamięć apostoła – co wspiera tradycję o „domu Piotra i Andrzeja”, lecz samo w sobie nie dowodzi, że miejscowość nazywała się Betsaida.
- Hipoteza o pomyłce skrybów. Notley zwraca uwagę, że arabska nazwa el-Aradż znaczy „miejsce chromego” i łączy ją z pomyłką kopistów, którzy w niektórych rękopisach zamienili nieznaną im „Betesdę” (sadzawkę uzdrowienia chromego w Jerozolimie, J 5) na dobrze znaną „Betsaidę”, co przez Wulgatę Hieronima przeszło do przekładów arabskich. To ciekawa poszlaka filologiczna, lecz sam autor traktuje ją jako hipotezę pomocniczą.
- Świadectwo pielgrzyma Willibalda. Bawarski biskup, opisując pielgrzymkę z ok. 725 roku, wspomina kościół nad domem Piotra i Andrzeja w Betsaidzie – co koresponduje z bazyliką w el-Aradżu, lecz samo świadectwo tekstowe nie zastępuje dowodu wiążącego oba miejsca wprost.
Od 2019 roku większość nowych publikacji i doniesień medialnych przechyla się ku el-Aradżowi jako „lepszemu kandydatowi” do miana Betsaidy, jak ujmuje to sam Notley – ale Rami Arav i zwolennicy et-Tell nadal bronią swojej identyfikacji w recenzowanych czasopismach, a rozstrzygający dowód, czyli inskrypcja z samą nazwą miasta, dotąd się nie pojawił. Dlatego temat pozostaje oznaczony jako sporny, choć bilans dowodów w ostatnich latach przesunął się na korzyść el-Aradżu.
Znaczenie
Spór o lokalizację Betsaidy pokazuje więcej niż rywalizację dwóch zespołów wykopaliskowych. Niezależnie od tego, które stanowisko okaże się właściwe, oba dostarczają dowodów, że region opisywany w Ewangeliach był realnie zamieszkany w I wieku n.e. przez rybacką społeczność, która za Heroda Filipa awansowała do rangi rzymskiego miasta – z łaźniami, mozaikami i infrastrukturą typową dla ośrodka miejskiego. To potwierdza wiarygodność tła historycznego relacji ewangelicznych, nawet jeśli nie da się dziś wskazać jednym palcem adresu domu Piotra czy Filipa.
Debata pokazuje też, jak działa rzetelna archeologia biblijna: nie jako poszukiwanie „dowodów” na z góry założoną tezę, lecz stopniowe gromadzenie danych – warstwa po warstwie, sezon po sezonie – i gotowość do zmiany zdania, tak jak zrobił Rami Arav, gdy po latach sceptycyzmu uznał istnienie osadnictwa rzymskiego w el-Aradżu. Wzmianka o pochodzeniu trzech apostołów z jednego, niewielkiego miasteczka rybackiego stała się przedmiotem kilkudziesięcioletnich badań naukowych prowadzonych przez konkurujące uniwersytety – dowód, że pozornie drobne detale biblijnej narracji bywają zakotwiczone w konkretnej, weryfikowalnej geografii.
Źródła
- Wikipedia, hasło Bethsaida – przegląd obu stanowisk i stanu sporu: en.wikipedia.org/wiki/Bethsaida
- Biblical Archaeology Society, Searching for Bethsaida: The Case for Et-Tell – argumentacja Ramiego Arava: library.biblicalarchaeology.org
- Bible Archaeology Report, Is et-Tell Bethsaida? i Is el-Araj Bethsaida? – znaleziska i krytyka obu identyfikacji: et-tell, el-araj
- Biblical Archaeology Society, Bethsaida and the Church of the Apostles – bazylika bizantyjska w el-Aradżu: biblicalarchaeology.org
- GreekReporter.com – treść inskrypcji z 2022 roku o „zwierzchniku apostołów”: greekreporter.com
- Haaretz, Scribal Mix-up Over Site of Jesus’ Miracle – hipoteza Notleya o Betesda/Betsaida: haaretz.com
- Associates for Biblical Research – mury pod absydą bazyliki z sezonów 2023–2024: biblearchaeology.org
- Bethsaida Excavations Project – brama, pałac bit-hilani, zniszczenie przez Tiglat-Pilesera III: bethsaidaarchaeology.org
- Cytaty biblijne: Uwspółcześniona Biblia Gdańska (UBG), J 1,44; Łk 9,10; Mk 8,22; Mt 11,21.