Na pustynnym szlaku karawan w północno-zachodniej Arabii leży oaza, o której prorok pisał, że jej mieszkańcy mają wybiegać z wodą i chlebem na spotkanie uciekinierom z pustyni. Czy taka Tema – wymieniana obok Szeby i Dedanu jako przystanek na trasie handlowej – rzeczywiście istniała jako coś więcej niż poetycki obraz? W 1884 roku w oazie Tajma odnaleziono kamienną stelę z dwudziestotrzywierszową inskrypcją aramejską, która dziś stoi w paryskim Luwrze i pozwala zajrzeć w religijne życie tego miejsca w V wieku p.n.e.
Czym jest to „odkrycie”
Tajma (zapisywana też jako Tajmâ lub Teima) to wielka oaza w prowincji Tabuk w północno-zachodniej Arabii Saudyjskiej, na skrzyżowaniu szlaków łączących południe Półwyspu Arabskiego z Mezopotamią i Lewantem. Dzięki stałemu dostępowi do wody była ważnym punktem postojowym dla karawan przewożących kadzidło, przyprawy i inne towary.
W lutym 1884 roku niemiecki orientalista Julius Euting, podróżujący wraz z francusko-alzackim badaczem Charles’em Huberem, opisał i skopiował znalezioną w Tajmie kamienną stelę; jej pierwsze naukowe opracowanie ogłosił tego samego roku Theodor Nöldeke. Zabytek – dziś w zbiorach Luwru pod numerem AO 1505 (znany też jako CIS II 113 czy KAI 228) – to płyta z piaskowca o wysokości 111 cm, szerokości 43 cm i grubości 12 cm, zwieńczona łukowato, z płaskorzeźbą stojącej postaci w spiczastym nakryciu głowy przypominającym hełmy z ikonografii asyryjsko-babilońskiej.
Na jednej ze stron wyryto dwadzieścia trzy wiersze tekstu w aramejskim cesarskim, a na drugiej krótszy fragment. Inskrypcja opowiada o wprowadzeniu do kultu w Tajmie nowego bóstwa, określanego jako Salm z Hagam, oraz o ustanowieniu jego kapłana. Kapłanem został niejaki Salmszezib, syn Petosirisa – imię ojca jest egipskie i znaczy „ten, którego dał Ozyrys”, co samo w sobie pokazuje, jak wielokulturowym węzłem handlowym była Tajma. Uposażenia świątyni – ziemi obsadzonej palmami daktylowymi dla kapłana i jego potomków – dokonują wymienieni na tej samej steli „bogowie Tajmy”: Salm z Mahram, Szingala i Aszima (odczytywane też jako Aszira); tekst zamyka klątwa chroniąca fundację przed naruszeniem.
Stela z Luwru nie jest jedynym takim znaleziskiem. W 1980 roku odkryto w samej Arabii Saudyjskiej drugą, podobną stelę, na której głównym bóstwem jest Salm z Rab – razem obie inskrypcje tworzą obraz lokalnego panteonu czczonego przez aramejskojęzyczną społeczność oazy w czasach panowania perskiego.
Powiązanie z Pismem
Tema pojawia się w Biblii kilkakrotnie jako realne miejsce na mapie starożytnej Arabii. Rodowód wywodzi ją od potomków Izmaela (Rdz 25,15; por. 1 Krn 1,30), a w tekstach prorockich i mądrościowych występuje jako rozpoznawalny punkt na szlaku karawan. Najdobitniej mówi o tym wyrok przeciw Arabii w Księdze Izajasza:
„Brzemię na Arabię. W lasach Arabii będziecie nocować, wy, karawany Dedanitów. Niech mieszkańcy Tema wyjdą z wodą naprzeciw spragnionych, ze swoim chlebem niech wyjdą na spotkanie uciekającym” (Iz 21,13–14 UBG).
Prorok, przekazujący słowo Jahwe (PAN), opisuje karawany Dedanitów zmuszone szukać schronienia na pustyni i uciekinierów przed „mieczem” i „ciężką bitwą” (Iz 21,15) – a mieszkańcy Tema mają im zapewnić podstawową gościnność: wodę i chleb. To właśnie ta funkcja – oaza jako punkt ratunku dla spragnionych podróżnych – znajduje potwierdzenie w tym, co wiemy o historycznej Tajmie jako miejscu ze stałym dostępem do wody na trasie między południową Arabią a Mezopotamią.
Podobny obraz, choć w innym tonie, pojawia się w Księdze Hioba, gdzie autor porównuje zawiedzione nadzieje przyjaciół Hioba do wyschniętego pustynnego strumienia:
„Podróżni z Temy wypatrywali ich; wędrowcy z Seby pokładali w nich nadzieję. Ale zawiedli się w oczekiwaniu, przyszli tam i zawstydzili się” (Hi 6,19–20 UBG).
Tu Tema występuje w parze z Sebą (Szebą) – dokładnie tak, jak w źródłach pozabiblijnych, gdzie oba te ośrodki wymieniane są razem jako partnerzy tej samej sieci handlowej. Trzecie miejsce, Księga Jeremiasza, wspomina Temę wśród ludów i krain, które mają wypić z kielicha gniewu Bożego zapowiedzianego przez proroka:
„Dedan, Temę, Buzę i wszystkich mieszkańców w najdalszych zakątkach” (Jr 25,23 UBG).
Ten werset – umieszczający Temę wśród „najdalszych zakątków” świata znanego autorowi biblijnemu – koresponduje z rzeczywistym położeniem Tajmy: odległej, ale na tyle ważnej, że znanej pisarzom mezopotamskim i palestyńskim jednocześnie. Identyfikacja biblijnej Temy z oazą Tajma jest w biblistyce przyjmowana niemal powszechnie – opiera się na ciągłości nazwy, położeniu geograficznym w północno-zachodniej Arabii oraz na wzmiankach asyryjskich (listy trybutów z czasów Tiglat-Pilesera III, VIII w. p.n.e.), łączących Temę i Sebę tak samo, jak Księga Hioba.
Co pewne, a co dyskutowane
- Pewne: stela z Tajmy jest autentycznym zabytkiem aramejskim z terenu historycznej oazy Tajma, przechowywanym w Luwrze (AO 1505), datowanym na V wiek p.n.e. Jej treść – wprowadzenie kultu Salma i ustanowienie dziedzicznego kapłaństwa – nie jest kwestionowana.
- Pewne: identyfikacja biblijnej Temy z oazą Tajma jest szeroko przyjęta w literaturze naukowej, oparta na zbieżności nazwy, geografii i niezależnych wzmiankach asyryjskich sprzed powstania większości tekstów prorockich.
- Dyskutowane – kto i kiedy odkrył stelę: część opracowań przypisuje pierwsze dostrzeżenie kamienia Charles’owi Huberowi już w latach 1880–1883, inne wskazują na Juliusa Eutinga i datę 17 lutego 1884 roku jako moment odnalezienia i skopiowania inskrypcji; pierwszą publikację ogłosił Theodor Nöldeke w lipcu 1884 roku. Nowsze badania nad dziennikami Eutinga rewidują tę „francusko-niemiecką” historię odkrycia i przyznają mu większą zasługę, niż sugerowała starsza literatura.
- Dyskutowane – dokładna data steli: większość badaczy (za Josephem Navehem, 1970) umieszcza inskrypcję w połowie V wieku p.n.e. na podstawie paleografii pisma, ale część epigrafików proponuje datowanie nieco późniejsze, na przełom V i IV wieku p.n.e.
- Dyskutowane – odczyt imion bóstw: imię trzeciego z „bogów Tajmy” bywa odczytywane jako Aszima lub Aszira, a przydomki sanktuariów Salma (Hagam, Mahram, Rab) dopuszczają różne transliteracje z krótkiego zapisu aramejskiego.
- Dyskutowane – związek z Nabonidem: około sto lat wcześniej, ok. 552–543 p.n.e., w Tajmie przez dekadę rezydował ostatni król nowobabiloński Nabonid (kronika babilońska, inskrypcje z Harranu). Badacze spierają się, na ile jego pobyt i kult boga księżyca Sina wpłynął na panteon (Salm, Szingala, Aszima) poświadczony na steli, a na ile to zjawisko odrębne, zakorzenione w rodzimej religii aramejsko-arabskiej.
Status tematu określamy jako potwierdzony – nie w sensie potwierdzenia jakiegoś cudu czy pojedynczego wydarzenia, lecz w sensie potwierdzenia realności i charakteru miejsca opisywanego w Piśmie: Tajma/Tema była rzeczywistym, funkcjonującym ośrodkiem religijnym i handlowym, a nie odległą legendą.
Znaczenie
Stela z Tajmy nie ilustruje bezpośrednio żadnego konkretnego wydarzenia biblijnego – nie ma na niej mowy o Izraelu, prorokach ani wojnach opisanych w Piśmie. Jej wartość jest inna: pokazuje, że tło geograficzne i kulturowe, na którym Izajasz, autor Księgi Hioba i Jeremiasz osadzają swoje wypowiedzi o Temie, jest tłem realnym, a nie literacką fikcją. Oaza z zorganizowanym kultem, uposażonym kapłaństwem, nadaniami ziemi i międzynarodowymi kontaktami (aramejski język handlu, egipskie imię ojca kapłana, wpływy ikonograficzne z Mezopotamii) potwierdza obraz Temy jako miejsca na tyle znaczącego, że mogło figurować w wyroczniach kierowanych do całej Arabii.
Szczególnie wymowny jest kontekst Izajasza 21 – wezwanie, by mieszkańcy Tema wynieśli wodę i chleb uciekinierom, odwołuje się do znanej funkcji tej oazy jako miejsca, gdzie dzięki stałym zasobom wody można było liczyć na przetrwanie w drodze przez pustynię. Takie znaleziska nie „dowodzą” warstwy teologicznej proroctw, ale zakotwiczają je w konkretnej, sprawdzalnej geografii i historii starożytnego Bliskiego Wschodu.
Źródła
- Musée du Louvre, katalog kolekcji: Stèle de Teima (AO 1505) – oficjalny opis materiału, wymiarów, datowania i treści inskrypcji: collections.louvre.fr
- Wikipedia (en): Tayma stones – zbiorczy przegląd steli aramejskich z Tajmy, historia odkrycia, treść inskrypcji: en.wikipedia.org/wiki/Tayma_stones
- Wikipedia (en): Tayma – historia i geografia oazy, powiązania biblijne, rola Nabonida: en.wikipedia.org/wiki/Tayma
- Biblical Archaeology Society (BAS Library): Enigmatic Finds: What Are Two Aramaic Stelae Doing in Saudi Arabia? – omówienie obu steli, datowanie, kontekst Nabonida: library.biblicalarchaeology.org
- Nabataea.net: Archaeology sheds new light on Isaiah 21 – powiązanie Tajmy/Temy ze szlakami handlowymi i tekstem proroctwa: nabataea.net
- Wikipedia (en): Nabonidus – dziesięcioletni pobyt ostatniego króla nowobabilońskiego w Tajmie, inskrypcje z Harranu: en.wikipedia.org/wiki/Nabonidus
- Cytaty biblijne: Uwspółcześniona Biblia Gdańska (UBG), Iz 21,13–15; Hi 6,19–20; Jr 25,23.