Zanim ktokolwiek spisał historię Noego, w ruinach sumeryjskiego Nippuru ktoś inny wycisnął rylcem na glinianej tabliczce opowieść o pobożnym królu, który na rozkaz boga zbudował łódź, przetrwał siedmiodniowy kataklizm i otrzymał życie wieczne. Tabliczka leżała nierozpoznana przez dwie dekady, zanim ktoś w ogóle zauważył, co się na niej kryje. Czy to zbieżny motyw, wspólna pamięć starożytnego Bliskiego Wschodu, czy ślad tego samego wydarzenia opowiedzianego dwoma głosami? Fragment znany jako „Eridu Genesis” każe zadawać to pytanie od ponad stu lat.
Czym jest to „odkrycie”
Podczas trzeciej kampanii wykopaliskowej Uniwersytetu Pensylwanii w Nippur (1893–1896, pod kierunkiem J. H. Haynesa i H. Hilprechta) natrafiono na fragment gliniannej tabliczki, dziś w zbiorach Penn Museum w Filadelfii pod numerem CBS 10673. To wypalony fragment gliny o wymiarach ok. 13,3 × 10,2 × 1,9 cm — dolna część większej tabliczki liczącej pierwotnie sześć kolumn pisma (po trzy z każdej strony) i zapewne ok. 260 wierszy. Zachowała się z tego niespełna jedna trzecia, dodatkowo poprzecinana lukami.
Tabliczka spisana jest po sumeryjsku pismem klinowym; paleografowie datują ją na okres starobabiloński, ok. XVII w. p.n.e. Przez dwie dekady leżała nieprzetłumaczona — dopiero w 1912 roku niemiecki asyriolog Arno Poebel rozpoznał w niej spójny tekst mitologiczny, a w 1914 roku opublikował transliterację, tłumaczenie i komentarz. Roboczą nazwę „Eridu Genesis” — od miasta Eridu, najstarszego z miast założonych przed potopem — nadał tekstowi dopiero w 1981 roku asyriolog Thorkild Jacobsen.
Treść, na ile udaje się ją odtworzyć mimo ubytków, opisuje: stworzenie ludzi i zwierząt, zesłanie królestwa „z nieba” oraz założenie pięciu miast — Eridu, Bad-tibiry, Larak, Sippar i Szuruppak — z których każde oddano pod opiekę innego bóstwa (Eridu przypadło bogu Enki). Po dużej luce następuje fragment, w którym ludzki hałas irytuje boga Enlila na tyle, że postanawia zesłać potop. Bóg Enki ostrzega jednak pobożnego króla Szuruppak imieniem Ziusudra (przybliżone znaczenie: „znalazł długie życie”) i każe mu zbudować wielką łódź. Potop trwa siedem dni i nocy; gdy słońce (bóg Utu) znów się pokazuje, Ziusudra otwiera okno łodzi i składa ofiarę z wołu i owcy, a bogowie An i Enlil obdarowują go „tchnieniem wiecznym”, osiedlając w odległej krainie Dilmun.
To najstarszy znany spisany tekst potopu na świecie, choć nie jedyny mezopotamski. Ten sam motyw wraca w akadyjskim eposie o Atrahasisie oraz w XI tabliczce Eposu o Gilgameszu (bohater Utnapisztim, tekst znany od 1872 roku, gdy George Smith odczytał go z biblioteki Aszurbanipala). W III w. p.n.e. babiloński kapłan Berossos, piszący po grecku, przekazał tę postać jako Ksisuthrosa, ostatniego króla przed potopem — zgodnie z niezależnym źródłem, sumeryjską Listą Królów (recenzja WB-62), gdzie Ziusudra jest ostatnim władcą Szuruppak przed katastrofą.
Powiązanie z Pismem
Fragment tematycznie odpowiada opisowi potopu z Księgi Rodzaju (rozdziały 6–9), gdzie Bóg biblijny — Jahwe (PAN) — nakazuje Noemu zbudować arkę, zabrać do niej rodzinę i po parze zwierząt, po czym zsyła na ziemię wody niszczące ludzkość poza ocalałymi w arce. Struktura opowieści jest uderzająco podobna do sumeryjskiej: boskie ostrzeżenie dla jednego sprawiedliwego człowieka, budowa łodzi, ocalenie zwierząt, policzony czas kataklizmu, opadnięcie wód i ofiara po wyjściu.
Księga Rodzaju precyzyjnie datuje kataklizm: „W sześćsetnym roku życia Noego, w drugim miesiącu, siedemnastego dnia tego miesiąca, w tym właśnie dniu, przerwały się wszystkie źródła wielkiej głębi i otworzyły się okna nieba” (Rdz 7,11 UBG) — u Ziusudry potop trwa krócej, siedem dni i nocy, ale schemat „policzonego” czasu kary jest ten sam. Po opadnięciu wód arka osiada na górach: „I arka osiadła na górach Ararat w siódmym miesiącu, siedemnastego dnia tego miesiąca” (Rdz 8,4 UBG) — podobnie jak łódź Ziusudry, po ustaniu burzy, pozwala mu otworzyć okno i zobaczyć suchy ląd. Obaj bohaterowie po wyjściu składają ofiarę: Noe „zbudował ołtarz dla Pana i wziął z każdego czystego zwierzęcia i z każdego czystego ptactwa, i złożył całopalenia na tym ołtarzu” (Rdz 8,20 UBG), a Ziusudra ofiarowuje wołu i owcę bogom An i Enlil.
Różnice są równie ważne co podobieństwa. W Rodzaju przyczyną potopu jest moralne zepsucie ludzkości, nie irytacja bogów hałasem; jest jeden Bóg, nie panteon; a nagrodą dla Noego nie jest osobista nieśmiertelność w rajskiej krainie, lecz przymierze dla całej przyszłej ludzkości: „Ustanowię moje przymierze z wami. Nie będzie już więcej zgładzone wszelkie ciało wodami potopu ani nie będzie już więcej potopu, który miałby zniszczyć ziemię” (Rdz 9,11 UBG). Noe wraca do budowania świata z potomkami; Ziusudra znika z historii, osiedlony w Dilmun.
Co pewne, a co dyskutowane
Pewne jest istnienie samej tabliczki CBS 10673 — skatalogowanego zabytku w Penn Museum, zbadanego paleograficznie i datowanego na okres starobabiloński — oraz że tekst rozpoznał i opublikował Arno Poebel (1912/1914). Pewne jest też, że Ziusudra jako ostatni król Szuruppak przed potopem występuje niezależnie w trzech nurtach przekazu: na tabliczce z Nippur, w Liście Królów i — jako Ksisuthros — u Berossosa; zbieżność tych źródeł jest wśród asyriologów bezsporna. Dyskutowany jest dokładny rok znalezienia tabliczki: część opracowań podaje 1893, katalog Penn Museum wiąże ją z sezonem 1896 — oba lata mieszczą się w tej samej, trwającej od 1893 do 1896 kampanii, więc rozbieżność wynika z niedokładnej dokumentacji polowej, nie z realnego sporu.
Poważniejszy spór dotyczy tego, czy za mitami o potopie stoi jedno, historyczne wydarzenie. W 1929 roku Leonard Woolley ogłosił w Ur odkrycie grubej warstwy mułu bez śladów osadnictwa, uznanej za pozostałość „potopu Noego”. Podobne warstwy znaleziono w Kiszu, a w 1931 roku Erich Schmidt natrafił na warstwę powodziową w Szuruppak (Tell Fara), datowaną radiowęglowo na ok. 2900 r. p.n.e., nad poziomem kultury Jemdet Nasr. Hipotezę Woolleya podważył jego własny zastępca, Max Mallowan; późniejsze porównania wykazały, że warstwy z Ur, Kisz i Szuruppak pochodzą z różnych stuleci i nie są śladem jednej katastrofy — dziś przeważa pogląd o serii osobnych, lokalnych wylewów Eufratu i Tygrysu, złożonych z czasem w jedną opowieść mityczną.
Nierozstrzygnięta jest też relacja literacka między mezopotamskimi eposami a biblijnym opisem potopu. Alan Millard i William G. Lambert podkreślają brak dowodów na bezpośrednie zapożyczenie tekstu przez autorów biblijnych z konkretnego eposu — obie tradycje mogły czerpać niezależnie ze wspólnego, starszego zasobu opowieści Bliskiego Wschodu. Kenneth Kitchen zwraca uwagę, że schemat „stworzenie – kryzys – ocalenie” pojawia się w tej literaturze na tyle systematycznie, iż można mówić o wspólnym gatunku, w obrębie którego autor Rodzaju formułował własną, odmienną teologicznie opowieść. Sam Ziusudra jako postać historyczna nie ma potwierdzenia poza przekazem literackim — żadna inskrypcja czy pieczęć nie poświadcza realnego władcy o tym imieniu, więc dla większości asyriologów jest on postacią legendarną, a nie zweryfikowanym królem.
Znaczenie
Eridu Genesis nie jest dowodem na historyczność Noego ani na jeden, globalny kataklizm opisany w Rodzaju — i nie taka jest jego wartość. Jego znaczenie polega na czymś innym: to najstarszy zachowany spisany tekst pokazujący, że opowieść o boskim ostrzeżeniu, łodzi ocalenia, policzonych dniach potopu i ofierze po katastrofie krążyła po Mezopotamii na długo przed powstaniem znanych nam rękopisów biblijnych, docierając do odbiorców sumeryjskich, akadyjskich, a później greckich. Autor biblijny pisał więc w świecie, który już znał ten gatunek opowieści, i w tym kontekście tym wyraźniej widać, co zmienił: jednego Boga zamiast panteonu, moralną przyczynę kary zamiast boskiej irytacji, przymierze dla całej ludzkości zamiast osobistej nagrody dla jednego króla. Warstwy powodziowe z Ur, Kisz i Szuruppak przypominają zarazem, że w dolinie Eufratu i Tygrysu wielkie powodzie były elementem powtarzającym się, a nie jednorazowym — realnym zagrożeniem, które mogło stać się wspólnym punktem odniesienia dla wielu kultur regionu.
Źródła
- Penn Museum — katalog obiektu CBS10673 — materiał, wymiary, proweniencja, datowanie.
- Wikipedia — Eridu Genesis — treść tabliczki, historia odkrycia i wydań tekstu.
- Wikipedia — Ziusudra — etymologia imienia, miejsce w Liście Królów, powiązanie z Berossosem.
- World History Encyclopedia — Eridu Genesis — synteza treści mitu i datowania.
- Livius.org — Eridu Genesis — tłumaczenie fragmentu (wg T. Jacobsena) z komentarzem.
- Penn Museum, Expedition Magazine — „Reflections on the Mesopotamian Flood” — historia odkrycia i sporu o warstwy powodziowe w Ur, Kisz, Szuruppak.
- National Center for Science Education — „The Flood: Mesopotamian Archaeological Evidence” — hipoteza Woolleya i jej krytyka (Mallowan i in.).
- Associates for Biblical Research — „Genesis and ANE Stories of Creation and Flood, Part III” — stanowiska Millarda, Lamberta i Kitchena w sporze o zależność literacką.
- Cytaty biblijne: Uwspółcześniona Biblia Gdańska (UBG), Rdz 7,11; 8,4.20; 9,11.