W rzymskim świecie przełomu II i III wieku n.e. wyznawanie ukrzyżowanego Mesjasza, Jeszui (Jezusa), jawiło się większości pogańskiego społeczeństwa jako skrajne szaleństwo i powód do drwin. Choć rzymscy historycy i filozofowie rzadko zniżali się do szczegółowego opisywania wierzeń nowej sekty, to codzienne życie i uprzedzenia zwykłych ludzi pozostawiły po sobie niezwykle wymowny ślad. Najbardziej uderzającym tego dowodem jest prymitywny rysunek wydrapany na tynku rzymskiego pałacu, znany jako Graffito Alexamenosa. To unikalne odkrycie archeologiczne w surowy i bezpośredni sposób ilustruje, z jak głębokim niezrozumieniem i pogardą musieli mierzyć się pierwsi naśladowcy Chrystusa, a zarazem stanowi jedno z najstarszych znanych przedstawień ukrzyżowania.
Czym jest to odkrycie
Graffito Alexamenosa to rysunek wydrapany w tynku, datowany na około 200 rok n.e. Został on odkryty w 1857 roku podczas prac wykopaliskowych na rzymskim wzgórzu Palatyn. Odkrycia dokonano w ruinach budynku znanego jako domus Gelotiana, który w tamtym okresie służył jako paedagogium – szkoła i internat dla cesarskich paziów oraz niewolników dworskich. Rysunek przedstawia postać ludzką stojącą po lewej stronie z uniesioną ręką w geście, który w starożytności oznaczał modlitwę lub oddawanie czci. Obok niej, po prawej stronie, widnieje postać rozpięta na krzyżu o kształcie litery T. Postać ta ma ludzkie ciało, lecz wyraźną głowę osła. Poniżej sceny wyryto koślawy napis w języku greckim: „Alexamenos czci [swego] boga” (gr. Αλεξαμενος σεβετε θεον, gdzie słowo „sebete” jest prawdopodobnie fonetycznym zapisem „sebetai”). Obecnie ten bezcenny zabytek historii starożytnej jest przechowywany i eksponowany w Muzeum Palatyńskim (Antiquarium) w Rzymie.
Powiązanie z Pismem
To niezwykłe odkrycie stanowi doskonałą, historyczną ilustrację słów apostoła Pawła zapisanych w Pierwszym Liście do Koryntian. Paweł, pisząc pod natchnieniem Ducha Świętego, doskonale zdawał sobie sprawę, że dla wykształconych Greków i dumnych Rzymian koncepcja Boga, który staje się człowiekiem i umiera haniebną śmiercią na krzyżu, jest całkowicie niedorzeczna. Pogański autor graffito z Palatynu uważał wiarę swojego kolegi, Alexamenosa, za przejaw skrajnej głupoty i zabobonu.
„Mowa o krzyżu bowiem jest głupstwem dla tych, którzy giną, ale dla nas, którzy jesteśmy zbawieni, jest mocą Boga.” — 1 Kor 1,18 (UBG)
Wydrapany na ścianie osioł na krzyżu jest wizualnym ucieleśnieniem tego, jak świat rzymski postrzegał Ewangelię. Dla rzymskiego pazia, który uważał się za człowieka racjonalnego, oddawanie czci skazańcowi było absurdem. Jednak to, co dla pogan było powodem do drwin, dla wierzących stanowiło fundament zbawienia i objawienie Bożej mądrości.
„My zaś głosimy Chrystusa ukrzyżowanego, który dla Żydów wprawdzie jest zgorszeniem, a dla Greków głupstwem; Lecz dla tych, którzy są powołani, zarówno dla Żydów, jak i Greków, głosimy Chrystusa – moc Bożą i mądrość Bożą.” — 1 Kor 1,23-24 (UBG)
Wizerunek ten potwierdza również, że pierwsi chrześcijanie nie wstydzili się swojej wiary w ukrzyżowanego Pana, mimo że narażało ich to na codzienne szyderstwa i ostracyzm w ich najbliższym otoczeniu – w tym przypadku w szkole dla cesarskich sług.
Co pewne, a co dyskutowane
W świecie naukowym panuje pełny konsensus co do autentyczności zabytku oraz jego datowania na okres około II/III wieku n.e. Nie ulega wątpliwości, że rysunek powstał w środowisku rzymskich paziów i miał charakter złośliwego żartu wymierzonego w konkretną osobę o imieniu Alexamenos. Powszechnie akceptuje się również fakt, że przedstawienie postaci z głową osła nawiązuje do popularnego w starożytności pogańskiego pomówienia (szerzonego m.in. przez Tacyta i Józefa Flawiusza), jakoby Żydzi, a później także chrześcijanie, czcili bóstwo pod postacią osła (tzw. onolatria).
Pewne dyskusje i alternatywne interpretacje pojawiały się w przeszłości wokół tożsamości postaci. Niektórzy badacze próbowali łączyć rysunek z kultem gnostyckim lub egipskim bogiem Setem (który bywał przedstawiany z głową osła), jednak hipotezy te nie zyskały szerszego poparcia. Kontekst napisu jednoznacznie wskazuje na intencję wyśmiania monoteistycznego kultu jedynego Boga, co idealnie pasuje do ówczesnych rzymskich wyobrażeń o chrześcijaństwie. Ciekawostką jest również odkrycie w sąsiednim pomieszczeniu innego napisu: „Alexamenos fidelis” (Alexamenos jest wierny), co niektórzy interpretują jako odpowiedź samego Alexamenosa lub innego chrześcijanina na rzymskie szyderstwo.
Znaczenie
Graffito Alexamenosa ma fundamentalne znaczenie dla historyków chrześcijaństwa z kilku powodów. Po pierwsze, jest to najstarszy zachowany dowód ikonograficzny przedstawiający ukrzyżowanie, powstały na długo przed tym, jak krzyż stał się oficjalnym i powszechnie akceptowanym symbolem chrześcijaństwa w IV wieku. Po drugie, zabytek ten w sposób niezwykle namacalny przybliża nam realia życia wczesnego Kościoła. Pokazuje, że wiara w Jeszuę (Jezusa) docierała do różnych warstw społecznych, w tym do cesarskiego dworu, oraz że młodzi chrześcijanie musieli znosić drwiny ze strony swoich rówieśników.
Dla czytelników Pisma Świętego graffito to jest poruszającym świadectwem wierności. Alexamenos, rzymski chłopiec lub młody niewolnik, musiał codziennie patrzeć na tę karykaturę na ścianie korytarza, w którym uczył się i mieszkał. Mimo to nie zaparł się swojego Boga. Odkrycie to przypomina, że prawda o krzyżu od samego początku polaryzowała ludzi – dla jednych pozostając głupstwem, dla innych zaś stając się mocą Jahwe (PAN) ku zbawieniu.