Wśród licznych odkryć archeologicznych na terenie Ziemi Świętej, inskrypcje naskalne i ścienne (graffiti) stanowią wyjątkowe świadectwo codziennej pobożności dawnych mieszkańców oraz pielgrzymów. Jednym z najbardziej dyskutowanych znalezisk tego typu jest fragmentaryczna inskrypcja z Nazaretu, zawierająca rzekome odniesienie do biblijnego zwiastowania. Dla badaczy Pisma Świętego oraz historyków wczesnego chrześcijaństwa artefakt ten stanowi punkt wyjścia do debaty nad tym, kiedy i w jaki sposób zaczęły kształtować się pozabiblijne formy kultu i inwokacji kierowanych do matki Mesjasza, Jeszui (Jezusa).
Czym jest to odkrycie?
W 1955 roku franciszkański archeolog i badacz Bellarmino Bagatti prowadził prace wykopaliskowe pod dzisiejszą bazyliką Zwiastowania w Nazarecie. W ruinach dawnych budowli sakralnych, pod pozostałościami bizantyjskiej świątyni, odkrył on starożytne tynki pokryte licznymi narysowanymi i wydrapanymi inskrypcjami w języku greckim. Największe emocje wzbudziło graffito zidentyfikowane jako zawierające litery „XE MAPIA” (odczytywane jako skrót od Chaire Maria – „Bądź pozdrowiona, Mario”).
Odkrycie to zostało oficjalnie opublikowane przez Bagattiego w 1962 roku. Szybko okrzyknięto je jedną z najstarszych znanych inskrypcji o charakterze modlitewnym lub inwokacyjnym skierowaną bezpośrednio do Marii. Według części badaczy wskazuje ono na istnienie wczesnego kultu maryjnego w Nazarecie jeszcze przed oficjalnym uznaniem dogmatów maryjnych przez późniejsze sobory powszechne.
Powiązanie z Pismem
Inskrypcja ta bezpośrednio nawiązuje do słów zapisanych w Ewangelii według Łukasza, gdzie posłaniec Jahwe (PAN) zwraca się do Marii podczas zwiastowania narodzin Mesjasza. W greckim tekście Ewangelii pozdrowienie to brzmi dokładnie Chaire (bądź pozdrowiona, raduj się):
„Kiedy anioł przyszedł do niej, powiedział: Witaj, obdarowana łaską, Pan jest z tobą. Błogosławiona jesteś między kobietami.” — Łk 1,28 (UBG)
Dla czytelników Biblii kluczowe jest jednak zauważenie różnicy między biblijną relacją a późniejszymi tradycjami. Pismo Święte przedstawia to wydarzenie jako suwerenne działanie Boga Jahwe, który posyła anioła z nowiną. Maria jest tutaj pokorną służebnicą, która przyjmuje wolę Bożą:
„I powiedziała Maria: Oto służebnica Pana, niech mi się stanie według twego słowa. Wtedy odszedł od niej anioł.” — Łk 1,38 (UBG)
Samo wezwanie spisane na murze w Nazarecie, jeśli interpretować je jako inwokację modlitewną, wykracza poza ramy zakreślone przez Nowy Testament, w którym jedynym pośrednikiem i adresatem modlitw w imieniu Jeszui pozostaje Ojciec.
Co pewne, a co dyskutowane
Stanowisko nauki wobec graffito z Nazaretu jest wysoce ostrożne i podzielone – stąd status odkrycia określa się jako sporny. Istnieją dwie główne osie sporu metodologicznego i epigraficznego:
- Odczyt tekstu (Chaire vs. Christe): Część epigrafików kwestionuje odczyt Bagattiego. Litery na zniszczonym tynku są niewyraźne. Istnieje silna hipoteza alternatywna, że napis wcale nie brzmi „XE MAPIA” (Chaire Maria), lecz jest chrystogramem lub wezwaniem do Chrystusa (np. „XE MAPIA” jako zniekształcone „Christe…” lub formuła chrześcijańska o innym charakterze).
- Datowanie: Archeolodzy nie są zgodni co do wieku tynku, na którym wydrapano napis. Propozycje datowania wahają się od III wieku (co czyniłoby inskrypcję niezwykle wczesną) aż do połowy V wieku n.e. (czyli okresu po Soborze Efeskim w 431 r., na którym oficjalnie zatwierdzono tytuł Theotokos, co naturalnie wyjaśniałoby popularność takich inskrypcji).
W nurcie sola scriptura zauważa się również, że nawet jeśli graffito pochodzi z IV czy V wieku i rzeczywiście brzmi „Chaire Maria”, nie stanowi ono dowodu na apostolskie pochodzenie takich praktyk, a jedynie dokumentuje stopniowe przenikanie ludowej pobożności i tradycji pozabiblijnych do lokalnych wspólnot rzymsko-bizantyjskich.
Znaczenie
Dla historyków religii graffito z Nazaretu, bez względu na ostateczną interpretację, jest ważnym elementem układanki pokazującym procesy zachodzące w późnoantycznej Palestynie. Jeśli napis rzeczywiście odnosi się do Marii i pochodzi z okresu przedkonstantyńskiego, świadczyłby o bardzo wczesnym rozwoju kultu lokalnego w samym Nazarecie. Jeśli jednak jest to późniejszy zapis lub odnosi się do Chrystusa, znalezisko to wpisuje się w standardowy obraz pobożności bizantyjskich pielgrzymów odwiedzających Ziemię Świętą.
Z perspektywy wierności Słowu Bożemu, odkrycie to – choć interesujące archeologicznie – przypomina o konieczności stałego oddzielania historycznego rozwoju tradycji kościelnych od natchnionego tekstu Pisma Świętego, który konsekwentnie kieruje całą chwałę i modlitwy wyłącznie do Boga.