Tradycja o podróży apostoła Tomasza na Subkontynent Indyjski należy do najbardziej fascynujących opowieści wczesnego chrześcijaństwa. Choć dla wielu współczesnych badaczy misja ta pozostaje w sferze hipotez i legend, dla milionów wiernych z grupy „chrześcijan św. Tomasza” (Mar Thoma) w Kerali i Tamilnadu jest to fundament tożsamości religijnej. Centralnym punktem tej tradycji na wschodnim wybrzeżu Indii jest bazylika San Thome w Mylapore (obecnie dzielnica Chennai), wznosząca się nad miejscem, które od wieków wskazywane jest jako grobowiec apostoła, który osobiście dotknął ran zmartwychwstałego Mesjasza, Jeszui (Jezusa).
Czym jest to odkrycie
Lokalizacja określana jako grób św. Tomasza znajduje się w Mylapore w Chennai (dawny Madras) w południowo-wschodnich Indiach. Według lokalnej tradycji chrześcijańskiej, apostoł Tomasz przybył do Indii drogą morską około 52 roku n.e., lądując na wybrzeżu Malabarskim (dzisiejsza Kerala). Po latach owocnej ewangelizacji miał przenieść się na wybrzeże Coromandel, gdzie poniósł męczeńską śmierć z rąk lokalnych kapłanów około 72 roku n.e. na pobliskim Wzgórzu św. Tomasza (St. Thomas Mount). Jego ciało miało zostać pochowane właśnie w Mylapore.
W 1523 roku portugalscy odkrywcy i misjonarze wznieśli nad domniemanym grobem kościół, który pod koniec XIX wieku (w 1896 roku) został całkowicie przebudowany przez brytyjskich architektów w imponującym stylu neogotyckim. Dzisiejsza bazylika San Thome kryje pod swoim ołtarzem głównym kryptę z grobowcem. Sam grobowiec jest jednak w praktyce pusty – według wczesnochrześcijańskich przekazów większość relikwii apostoła została przeniesiona już w III wieku do Edessy (dzisiejsza Turcja), skąd później trafiły na grecką wyspę Chios, a ostatecznie w 1258 roku do Ortony we Włoszech, gdzie spoczywają do dziś.
Powiązanie z Pismem
Apostoł Tomasz, nazywany Didymos (Bliźniak), zapisał się na kartach Ewangelii jako postać o głębokim, choć ostrożnym usposobieniu. Gdy inni uczniowie ogłosili zmartwychwstanie Mistrza, Tomasz domagał się namacalnego dowodu. To właśnie jego postawa doprowadziła do jednego z najbardziej poruszających wyznań wiary w Nowym Testamencie, kiedy ujrzał zmartwychwstałego Jeszuę (Jezusa):
Dopiero bezpośrednie spotkanie z zmartwychwstałym Mesjaszem rozwiało wszelkie wątpliwości apostoła, co relacjonuje dalsza część Ewangelii Jana:„A Tomasz, jeden z dwunastu, zwany Didymos, nie był z nimi, gdy przyszedł Jezus. I powiedzieli mu inni uczniowie: Widzieliśmy Pana. Lecz on powiedział do nich: Jeśli nie zobaczę na jego rękach śladów gwoździ i nie włożę mego palca w ślady gwoździ, i nie włożę mojej ręki w jego bok, nie uwierzę.” — J 20,24-25 (UBG)
„Potem powiedział do Tomasza: Włóż tu swój palec i obejrzyj moje ręce, wyciągnij swoją rękę i włóż ją w mój bok, a nie bądź bez wiary, ale wierz. Wtedy Tomasz mu odpowiedział: Mój Pan i mój Bóg!” — J 20,27-28 (UBG)
Tradycja o misji w Indiach wpisuje się w nakaz misyjny dany uczniom przez Jahwe (PAN) w Chrystusie, aby nieśli dobrą nowinę aż po krańce ziemi. Gorliwość, z jaką Tomasz miał wyruszyć w tak odległe i nieznane rejony świata, doskonale odpowiada radykalnej przemianie, jaką przeszli apostołowie po ujrzeniu zmartwychwstałego Pana.
Co pewne, a co dyskutowane
Status historyczny grobowca w Mylapore oraz samej podróży Tomasza do Indii pozostaje kwestią sporną i budzi ożywione dyskusje wśród historyków. Zwolennicy autentyczności tradycji wskazują na starożytne powiązania handlowe między Cesarstwem Rzymskim a Indiami, które czyniły taką podróż w I wieku w pełni wykonalną. Ponadto istnienie silnej, przedportugalskiej społeczności chrześcijańskiej w Indiach, posługującej się językiem syriackim (odłamem aramejskiego), jest faktem bezspornym.
Z drugiej strony, sceptyczni historycy podkreślają brak jednoznacznych dowodów archeologicznych i piśmienniczych z I i II wieku n.e., które bezpośrednio łączyłyby Tomasza z Mylapore. Najwcześniejsze pisemne wzmianki o misji Tomasza w Indiach pojawiają się w apokryficznych „Dziejach Tomasza” datowanych na początek III wieku, jednak tekst ten zawiera wiele elementów legendarnych i gnostyckich. Samo datowanie pochówku w Mylapore na I wiek nie zostało potwierdzone niezależnymi badaniami naukowymi, a tożsamość osoby pierwotnie pochowanej w tym miejscu pozostaje niemożliwa do jednoznacznego zweryfikowania metodami empirycznymi.
Znaczenie
Dla badaczy Biblii i historii wczesnego Kościoła bazylika San Thome oraz powiązana z nią tradycja Mar Thoma stanowią ważny punkt odniesienia w badaniach nad ekspansją chrześcijaństwa poza granice Imperium Rzymskiego. Przypominają one, że zwiastowanie Ewangelii od samego początku miało charakter globalny i nie ograniczało się wyłącznie do basenu Morza Śródziemnego. Choć samo miejsce pochówku w Chennai ma status sporny pod względem historycznym, to żywa od niemal dwóch tysięcy lat tradycja chrześcijan indyjskich pozostaje niezwykle cennym świadectwem starożytnej wiary, która nie opierała się na późniejszych rzymskich czy bizantyjskich tradycjach, lecz bezpośrednio na apostolskim posłannictwie.