Większość z nas, czytając opisy starożytnej Galilei z okresu Nowego Testamentu oraz późniejszych stuleci, wyobraża sobie ubogie, surowe wioski rybackie i rolnicze. Tymczasem odkrycia archeologiczne z ostatnich kilkunastu lat rzucają zupełnie nowe światło na bogactwo kulturowe i materialne tego regionu. Jednym z najbardziej spektakularnych znalezisk są monumentalne mozaiki podłogowe odkryte w ruinach synagogi w Huqoq. Przez stulecia te niezwykłe dzieła sztuki leżały ukryte pod ziemią, by dziś na nowo opowiedzieć nam historie spisane na kartach Hebrajskich Pism Świętych (Starego Testamentu). Przedstawienia bohaterek biblijnych – Debory i Jael – oraz sceny z życia Samsona czy Jonasza to unikatowy most łączący tekst biblijny z wiarą dawnych mieszkańców Galilei, dla których Słowo Boga Jahwe (PAN) stanowiło fundament tożsamości.
Czym jest to odkrycie
Huqoq to starożytna wioska żydowska położona w Dolnej Galilei, około 12,5 kilometra na północny zachód od Tyberiady. Od 2012 roku ekspedycja archeologiczna pod kierownictwem prof. Jodi Magness z University of North Carolina w Chapel Hill prowadziła tam systematyczne prace wykopaliskowe. Głównym celem badaczy stały się pozostałości monumentalnej synagogi datowanej na okres późnoantyczny (koniec IV i początek V wieku n.e.).
To, co uderzyło archeologów, to niespotykany dotąd stopień zachowania oraz bogactwo dekoracji mozaikowych zdobiących podłogę budowli. W trakcie kolejnych sezonów badawczych odsłaniano kolejne panele mozaikowe przedstawiające m.in. arkę Noego, przejście przez Morze Czerwone, Jonasza połykanego przez wielką rybę, budowę wieży Babel oraz sceny z życia sędziego Samsona. Prawdziwym przełomem okazał się jednak sezon wykopaliskowy w 2022 roku, kiedy to odsłonięto najwcześniejsze znane w historii sztuki przedstawienia biblijnych bohaterek – Debory oraz Jael (Jaelis), opisanych w Księdze Sędziów.
Powiązanie z Pismem
Odkryte mozaiki stanowią bezpośrednią, wizualną ilustrację wydarzeń opisanych w Księdze Sędziów. Centralnym punktem jednego z paneli jest postać Debory, prorokini i sędziego Izraela, siedzącej pod swoją palmą i spoglądającej na Baraka, dowódcę wojsk izraelskich. Kolejna sekcja mozaiki ukazuje Jael, która wbija palik namiotowy w skroń kananejskiego dowódcy Sysery, dopełniając tym samym Bożego wyroku.
Pismo Święte opisuje te wydarzenia w 4. rozdziale Księgi Sędziów. Gdy Izraelici znaleźli się pod uciskiem Jabina, króla Kanaanu, to właśnie kobieta stała się narzędziem ratunku z ręki Boga:
„W tym czasie sądziła Izraela prorokini Debora, żona Lappidota. I mieszkała pod palmą Debory, między Rama a Betel, na górze Efraim, a synowie Izraela przychodzili do niej na sąd.” — Sdz 4,4-5 (UBG)
Proroctwo Debory zapowiedziało, że chwała za pokonanie Sysery przypadnie kobiecie, co zrealizowało się dosłownie, gdy Jael uśmierciła wodza nieprzyjacielskiej armii w swoim namiocie:
„Ona odpowiedziała: Na pewno pójdę z tobą. Nie tobie jednak przypadnie chwała z tej wyprawy, na którą wyruszysz. Pan bowiem wyda Siserę w ręce kobiety. I Debora wstała, i udała się z Barakiem do Kedesz.” — Sdz 4,9 (UBG)
Inne odkryte w Huqoq panele mozaikowe nawiązują do postaci Samsona. Widzimy na nich m.in. Samsona niosącego bramy Gazy na swoich ramionach oraz lisy z przywiązanymi do ogonów pochodniami, którymi sędzia podpalił plony Filistynów (Sdz 15,4-5). Te niezwykle dynamiczne przedstawienia pokazują, jak głęboko zakorzenione w pamięci i tożsamości mieszkańców Galilei były historie o Bożych wybawicielach, których Jahwe powoływał do obrony swego ludu.
Co pewne, a co dyskutowane
Faktem bezspornym i potwierdzonym naukowo jest wiek synagogi (ok. V w. n.e.) oraz bezprecedensowy charakter odkrytych mozaik. Są to najstarsze zachowane wizerunki Debory i Jael w sztuce żydowskiej i ogólnoświatowej. Odkrycie to dowodzi, że w okresie bizantyjskim społeczność żydowska w Galilei cieszyła się dużym dobrobytem finansowym i stabilnością, co pozwoliło na sfinansowanie tak kosztownego projektu artystycznego.
Obszarem dyskusji naukowej pozostaje dokładna interpretacja niektórych scen, które nie mają bezpośredniego odpowiednika w tekście biblijnym. Przykładem jest panel przedstawiający spotkanie dwóch ważnych osobistości – jedna z nich jest ubrana w szaty kapłańskie i otoczona żołnierzami, druga zaś prowadzi słonie bojowe. Część badaczy uważa, że to legendarne spotkanie Aleksandra Wielkiego z arcykapłanem Jadduą, inni dopatrują się tu scen związanych z powstaniem machabejskim. Debata ta pokazuje, że mozaiki z Huqoq czerpały nie tylko z samego Pisma, ale również z bogatej tradycji historycznej i apokryficznej tamtego okresu.
Znaczenie
Dla osób wierzących, badających Pismo w duchu powrotu do jego hebrajskich korzeni, odkrycie w Huqoq ma ogromne znaczenie. Przede wszystkim rzuca wyzwanie teorii o rzekomym ikonoklazmie (całkowitym unikaniu przedstawień figuralnych) w starożytnym judaizmie. Choć Prawo Mojżeszowe zakazywało tworzenia posągów do celów kultowych, starożytni mieszkańcy Galilei nie widzieli przeszkód w ozdabianiu miejsc zgromadzeń pięknymi, dwuwymiarowymi ilustracjami wielkich dzieł Boga Jahwe.
Mozaiki te pokazują również, jak wielkim autorytetem cieszyły się postacie biblijne. Przeniesienie tekstu Księgi Sędziów na podłogę synagogi miało cel edukacyjny i budujący – przypominało wierzącym zgromadzonym na modlitwie i studiowaniu Tory, że Bóg posługuje się nawet słabymi i niedocenianymi (jak kobiety w ówczesnej kulturze czy samotny Samson), aby przynieść ocalenie swojemu ludowi. Odkrycie z Huqoq wspaniale dokumentuje ciągłość wiary opartej na spisanym Słowie Bożym, która przetrwała wieki w sercu Galilei – tej samej Galilei, w której nauczał nasz Mesjasz, Jeszua (Jezus).