Skrybowie Biblia

Inskrypcja daiva Kserksesa — Achaszwerosz z Księgi Estery

Inskrypcja daiva Kserksesa — Achaszwerosz z Księgi Estery

Autor:

Redakcja Odkryj Biblię

w

Na kamiennych tablicach z Persepolis perski król chwali się, że zburzył „świątynię daiwów” i zakazał ich czczenia. Kim były te „daiwy” – zbuntowanymi bogami Babilonu, Egiptu, a może samą ideą wielobóstwa? I co to ma wspólnego z biblijną Księgą Estery, w której króluje tajemniczy „Aswerus” rozciągający władzę „od Indii aż do Etiopii”? Odpowiedź prowadzi przez trzy języki klinowe i dwa tysiące lat sporów filologów.

Inskrypcja daiva Kserksesa — Achaszwerosz z Księgi Estery
Public domain, via Wikimedia Commons

Czym jest to „odkrycie”

Tak zwana inskrypcja daiva (oznaczana w literaturze naukowej skrótem XPh) to królewski tekst propagandowy Kserksesa I, władcy imperium Achemenidów panującego w latach 486–465 p.n.e. Zachowała się w kilku niemal identycznych kopiach wykutych trójjęzycznie: po staroperskiu, elamicku i akadyjsku (babilońsku) – standardowy zestaw języków kancelarii perskiej.

Tablice odkryto w Persepolis w 1935 r. – wmurowane w kamienną ławę w Garrison Quarters (pomieszczenie 16); wykopaliska prowadził Oriental Institute z Chicago pod kierunkiem Ericha Schmidta. Znane są cztery karty kamienne z Persepolis: dwie w staroperskim (jedna kompletna, 60 linii, druga urwana w połowie linii 51) oraz po jednej w elamickim i akadyjskim, po około 50 linii. Niemal identyczny tekst wyryto też na cytadeli w Pasargadach. Jedna z tablic przechowywana jest dziś w Muzeum Narodowym Iranu w Teheranie.

Treść inskrypcji ma klasyczny schemat perskich tekstów królewskich: inwokacja do Ahuramazdy jako stwórcy nieba, ziemi i człowieka, tytulatura władcy („wielki król, król królów, król krain zamieszkanych przez wiele ludów”), a następnie katalog podbitych prowincji – od Medii i Armenii, przez Babilonię, Asyrię i Egipt, po Indie, Etiopię i Jonów znad Morza Egejskiego. Najbardziej dyskutowany fragment brzmi w klasycznym przekładzie R.G. Kenta mniej więcej tak: „Wśród tych krain było miejsce, gdzie wcześniej czczono daiwy. Potem, z łaski Ahuramazdy, zburzyłem tę świątynię daiwów i ogłosiłem: Daiwy nie będą czczone! Tam, gdzie wcześniej czczono daiwy, ja czciłem Ahuramazdę zgodnie z prawdą (arta)”. Słowo daiva ma wydźwięk pejoratywny – to „bóg” w znaczeniu odrzuconym, bliski awestyjskiemu daēuua.

Powiązanie z Pismem

Inskrypcja XPh nie wspomina Biblii ani Żydów – jej znaczenie dla studiów biblijnych polega na czymś innym: pozwala precyzyjnie zidentyfikować władcę występującego w Księdze Estery. Księga ta otwiera się słowami: „I stało się za dni Aswerusa – tego Aswerusa, który królował od Indii aż do Etiopii nad stu dwudziestoma siedmioma prowincjami” (Est 1,1 UBG). Zasięg geograficzny – od Indii po Etiopię (Kusz) – to niemal dosłownie skrajne punkty listy krain wymienionych w inskrypcji daiva, gdzie obok siebie figurują „Hindusz” (Indie) i „Kusz” (Etiopczycy) jako najdalsze rubieże imperium.

Tożsamość imienia nie budzi dziś większych wątpliwości. Staroperskie Xšayāršā (dosł. „władca nad mężami”) przeszło przez pośrednictwo babilońskie (Aḫšiyaršu) do hebrajskiego jako אֲחַשְׁוֵרוֹשׁ – w UBG oddane jako „Aswerus”, w innych polskich przekładach częściej jako „Achaszwerosz”. Ten sam władca w źródłach greckich (Herodot) występuje jako Kserkses, a grecka Septuaginta oddaje imię z Estery jako Artakserkses (Ἀρταξέρξης). Inskrypcja daiva dostarcza niezależnego od Biblii potwierdzenia tytulatury: „ja, Kserkses, wielki król, król królów […], syn Dariusza króla, Achemenida” – co zgadza się z chronologią biblijną (Kserkses wstąpił na tron w 486 r. p.n.e., a wydarzenia z Est 1 datowane są na trzeci rok jego panowania).

Uczta opisana w Est 1,3 dobrze wpisuje się w ten obraz: „W trzecim roku swego panowania wyprawił u siebie ucztę dla wszystkich swoich książąt i sług. Stawili się przed nim dowódcy Persów i Medów oraz dostojnicy i książęta prowincji” (Est 1,3 UBG) – część historyków łączy to zgromadzenie z naradą wojenną przed inwazją Kserksesa na Grecję. Charakterystyczny dla dworu perskiego jest też motyw niezmiennego prawa królewskiego: „niech wyjdzie od króla wyrok i niech będzie wpisany do praw perskich i medyjskich, które są nieodwołalne” (Est 1,19 UBG). Inskrypcja daiva posługuje się analogicznym językiem trwałości prawa i posłuszeństwa woli króla – wspólny rys ideologii imperialnej Achemenidów.

Co pewne, a co dyskutowane

Pewne jest, że inskrypcja XPh istnieje, jest dobrze zachowana w kilku kopiach i od dawna przetłumaczona (klasyczny przekład R.G. Kenta pozostaje punktem odniesienia, choć poszczególne zwroty bywają dziś rewidowane). Nie budzi też większych sporów utożsamienie króla z inskrypcji, Kserksesa I, z biblijnym Aswerusem/Achaszweroszem – opiera się ono na trzech niezależnych przesłankach: zgodności filologicznej imienia (Xšayāršā → Aḫšiyaršu → Achaszwerosz → Kserkses), zgodności dat panowania (486–465 p.n.e.) oraz zgodności zasięgu geograficznego imperium („od Indii aż do Etiopii”). Tego zdania są zarówno historycy starożytnego Bliskiego Wschodu, jak i większość współczesnych komentatorów biblijnych – w XIX wieku rozważano też identyfikację z Artakserksesem II, ale dziś jest ona rzadkością.

Dyskusyjne pozostają natomiast dwie odrębne kwestie. Po pierwsze, sami badacze inskrypcji nie są zgodni, gdzie leżała owa „świątynia daiwów” i jakiego buntu dotyczy poprzedzający ją fragment tekstu. W XX wieku proponowano kolejno Babilonię (znane z tekstów klinowych powstania Szamasz-eriby i Bel-szimanniego w 484 r. p.n.e.), Egipt (zbuntowany według Herodota na początku panowania Kserksesa), a nawet Grecję czy Baktrię. Współczesny nurt badań (m.in. I. Yakubovich, J. Degen) skłania się ku odczytaniu ostrożniejszemu: inskrypcja mogła być wypowiedzią ideologiczną i uniwersalną, bez odniesienia do jednego konkretnego miejsca i wydarzenia.

Po drugie – warto to oddzielić od samej inskrypcji – historyczność szczegółów fabuły Księgi Estery (królowa Waszti, wybór Estery na jej miejsce) jest przedmiotem odrębnej debaty. Źródła perskie i greckie znają żonę Kserksesa imieniem Amestris, wpływową jeszcze za panowania jej syna Artakserksesa I – co nie licuje z obrazem Waszti odsuniętej wcześnie. Część badaczy widzi w tym argument przeciw pełnej historyczności narracji, inni wskazują, że dwór Achemenidów miał liczne żony i nałożnice, z których źródła perskie odnotowały tylko część. Status tematu określamy więc jako „potwierdzone” w odniesieniu do tożsamości władcy (Kserkses = Aswerus/Achaszwerosz), którą dokumentuje inskrypcja daiva i inne źródła perskie – szczegóły osobowe fabuły biblijnej pozostają poza zasięgiem weryfikacji archeologicznej.

Znaczenie

Wartość inskrypcji daiva dla czytelnika Biblii nie polega na tym, że „potwierdza” wydarzenia z Księgi Estery scena po scenie – tekst perski w ogóle nie wspomina Żydów. Jej znaczenie jest inne: pokazuje, że władca, pod którego panowaniem rozgrywa się akcja Estery, nie jest postacią literacką, lecz konkretnym, udokumentowanym monarchą, którego własne słowa – wyryte w kamieniu niezależnie od jakiegokolwiek żydowskiego pisarza – opisują imperium o dokładnie takim zasięgu, jaki podaje pierwszy werset Estery.

Inskrypcja ujawnia też coś z charakteru rządów tego króla: przekonanie o boskim mandacie władzy i skłonność do stanowczego, odgórnego egzekwowania jednolitości religijnej i prawnej w rozległym imperium. Ten rys – król, którego dekret staje się „prawem nieodwołalnym” od Indii po Etiopię – to ten sam mechanizm władzy, który w Księdze Estery najpierw oddala królową Waszti, a później niemal prowadzi do zagłady Żydów na mocy jednego dokumentu, zanim odwraca go kolejny dekret tego samego króla. Znajomość realnej polityki dworu Achemenidów, jaką dają inskrypcje w rodzaju XPh, pozwala czytać te fragmenty Biblii jako opowieść osadzoną w rozpoznawalnych realiach imperium, które rządziło również Żydami rozproszonymi po wygnaniu babilońskim.

Źródła

Więcej wpisów