Skrybowie Biblia

Papirusy z Wadi Daliyeh i ród Sanballata z Samarii

Papirusy z Wadi Daliyeh i ród Sanballata z Samarii

Autor:

Redakcja Odkryj Biblię

w

Księga Nehemiasza wielokrotnie wymienia Sanballata — namiestnika Samarii, który drwił z odbudowy murów Jerozolimy i spiskował przeciw jej odnowicielowi. Przez wieki jego imię znaliśmy wyłącznie z Biblii. Czy był realnym urzędnikiem perskiej prowincji, czy tylko literacką figurą wroga? Odpowiedź przyszła z jaskini nad wąwozem, w którym schronili się uciekinierzy z Samarii — i zginęli.

Papirusy z Wadi Daliyeh i ród Sanballata z Samarii
Fot. Bukvoed, CC BY 4.0, via Wikimedia Commons

Czym jest to „odkrycie”

W 1962 r. beduini z plemienia Taʿamireh natrafili w jaskini Mughâret Abū Shinjeh w Wadi Daliyeh — około 14 km na północ od Jerycha, w spieczonych słońcem wąwozach nad doliną Jordanu — na zwitki starożytnych papirusów. Materiał odkupił od handlarzy amerykański epigrafik Frank Moore Cross, a samą jaskinię przebadał archeolog Paul W. Lapp w dwóch kampaniach: w styczniu 1963 i w lutym 1964 r.

To, co znaleziono w środku, układa się w jedną dramatyczną scenę. Były tam:

  • Papirusy aramejskie — fragmenty około czterdziestu dokumentów prawnych (z czego mniej więcej osiemnaście na tyle czytelnych, że dało się je opracować), oznaczane skrótem WDSP (Wadi Daliyeh Samaria Papyri). To nie teksty religijne, lecz suche akty: umowy sprzedaży niewolników, przeniesienia własności, pożyczki, zobowiązania. Datowane były latami panowania perskich królów.
  • Ponad sto glinianych bulli — odcisków pieczęci, którymi zwijano i pieczętowano zwoje.
  • Ponad dwieście szkieletów — mężczyzn, kobiet i dzieci — a przy nich monety, biżuteria, tkaniny i przedmioty codziennego użytku.

Datowanie jest niezwykle precyzyjne, bo dokumenty same podają dzień i rok. Najstarsze sięgają około 375 r. p.n.e., a najmłodszy zachowany akt (WDSP 1) nosi datę 19 marca 335 r. p.n.e. — z okresu przejścia władzy od Arsesa do Dariusza III, ostatniego króla imperium perskiego. Papirusy obejmują więc mniej więcej cztery ostatnie dekady rządów perskich w Samarii, tuż przed nadejściem Aleksandra Wielkiego.

Kim byli zmarli? Wszystko wskazuje na samarytańską elitę, która uciekła przed represjami Aleksandra. Gdy w 332 r. p.n.e. Macedończyk zdobył Tyr i ruszył na Egipt, mianował Andromachosa zarządcą Syrii. Mieszkańcy Samarii zbuntowali się i spalili go żywcem. Po powrocie z Egiptu (ok. 331 r. p.n.e.) Aleksander ukarał miasto. Grupa notabli zbiegła z rodzinnym archiwum do jaskini w Wadi Daliyeh — i tam zginęła, prawdopodobnie zaczadzona dymem ogniska rozpalonego u wejścia przez ścigających. Papirusy — cenne dowody własności — zabrali ze sobą. Dziś przechowuje je Muzeum Rockefellera w Jerozolimie.

Powiązanie z Pismem

Głównym przeciwnikiem Nehemiasza jest Sanballat Choronita (tzn. z Bet-Choron). Pojawia się już przy pierwszym zawiązaniu opozycji, a jego wrogość narasta przez kolejne rozdziały:

„I powiedział wobec swoich braci i wojska Samarii: Co ci niedołężni Żydzi wyprawiają? Czy im na to pozwolimy? Czy będą składać ofiary? Czy zdołają to skończyć w jeden dzień? Czy wskrzeszą kamienie z kupy gruzu, które spalono?” (Ne 4,2 UBG)

Zwrot „wojska Samarii” nie jest przypadkowy — Sanballat dysponuje siłą prowincji, bo jest jej namiestnikiem. W rozdziale 6 jego knowania osiągają szczyt: próbuje zwabić Nehemiasza na fałszywe spotkanie i przekupuje fałszywych proroków.

„A gdy Sanballat, Tobiasz, Geszem Arab i pozostali nasi wrogowie usłyszeli, że zbudowałem mur i że nie pozostał w nim żaden wyłom, chociaż jeszcze w tym czasie nie wstawiłem wrót do bram;” (Ne 6,1 UBG)

Księga kończy wątek Sanballata informacją o więzi rodzinnej łączącej jego ród z jerozolimskim arcykapłaństwem:

„A jeden z synów Jojady, syna arcykapłana Eliasziba, był zięciem Choronity Sanballata. Wygnałem go więc od siebie.” (Ne 13,28 UBG)

I właśnie tu materiał z Wadi Daliyeh spotyka się z Biblią. Wśród bulli wyróżnia się egzemplarz oznaczony WD22, opatrzony napisem pismem starohebrajskim, który odczytuje się jako „[…]jahu, syn [San]ballata, namiestnik Samarii”. Także jeden z papirusów wymienia „[…] syna Sanballata, namiestnika Samarii” oraz podległego mu „Hananiasza, prefekta”. Krótko mówiąc: dokumenty spoza Biblii poświadczają realny ród perskich namiestników Samarii noszących imię Sanballat — dokładnie ten urząd i to imię, które Księga Nehemiasza przypisuje swojemu przeciwnikowi.

To nie jedyne zewnętrzne potwierdzenie. Wcześniejszy o kilka pokoleń list z egipskiej Elefantyny (tzw. petycja do Bagoasa, ok. 407 r. p.n.e.) wspomina, że skarga została skierowana także do „Delajasza i Szelemiasza, synów Sanballata, namiestnika Samarii”. Sanballat z czasów Nehemiasza jest więc niezależnie udokumentowany jako historyczny urzędnik z synami, a papirusy z Wadi Daliyeh przedłużają ten ród o kolejne pokolenia — aż po kres epoki perskiej.

Co pewne, a co dyskutowane

Pewne: autentyczność znaleziska nie budzi wątpliwości — zostało wydobyte w kontekście archeologicznym, a nie kupione bez proweniencji. Pewne jest też, że Samaria okresu perskiego miała namiestników z rodu, w którym powtarzało się imię Sanballat, oraz że imię to i urząd są poświadczone niezależnie od Biblii (Elefantyna 407 r. p.n.e. i Wadi Daliyeh IV w. p.n.e.). To solidnie osadza świat Księgi Nehemiasza w realiach epigraficznych — dlatego status „potwierdzone” jest tu uzasadniony.

Dyskutowane:

  • Ilu było Sanballatów. Frank Moore Cross zrekonstruował dynastię trzech kolejnych Sanballatów (I — przeciwnik Nehemiasza, II i III — z IV w.), rządzących na zmianę z synami, w oparciu o papponimię (zwyczaj nadawania wnukowi imienia dziadka). To model przyjęty, ale hipotetyczny. Jan Dušek w nowszym opracowaniu jest znacznie ostrożniejszy i kwestionuje możliwość odtworzenia tak długiej linii — jego zdaniem źródła bezpiecznie poświadczają mniej postaci, niż zakładał Cross.
  • Odczyt bulli WD22. Imię właściciela pieczęci jest częściowo zrekonstruowane (proponowano m.in. Jeszua lub Delajasza, syna Sanballata). Sporne bywa też, czy tytuł „namiestnik Samarii” odnosi się do właściciela pieczęci, czy do wymienionego w patronimiku Sanballata. Uwaga redakcyjna: bulla nie brzmi wprost „Sanballat, namiestnik Samarii”, lecz nazywa syna Sanballata — o tym warto pamiętać wbrew uproszczonym streszczeniom.
  • Sanballat u Józefa Flawiusza. Historyk (Dawne dzieje Izraela, ks. XI) umieszcza Sanballata w czasach Aleksandra i wiąże go z budową świątyni na górze Garizim oraz z małżeństwem jego córki z bratem arcykapłana. Część badaczy traktuje tę relację jako historyczną (Sanballat III), inni podejrzewają, że Flawiusz powielił postać znaną z Nehemiasza. Zbieżność z Ne 13,28 (małżeństwo z rodziną arcykapłańską) jest tu intrygująca, ale nie rozstrzyga sporu.
  • Powiązanie szkieletów z autorami papirusów. Utożsamienie zmarłych z właścicielami dokumentów jest bardzo prawdopodobne, lecz oparte na kontekście, nie na imiennym dopasowaniu każdego szkieletu.

Znaczenie

Wartość papirusów z Wadi Daliyeh nie polega na tym, że „archeologia udowodniła Biblię”. Polega na czymś subtelniejszym i mocniejszym: zupełnie niezależne, świeckie dokumenty prawne — akty sprzedaży niewolników sprzed dwóch i pół tysiąca lat — wpisują się w ten sam świat, który opisuje Księga Nehemiasza. Przeciwnik proroka nie jest bezcielesnym symbolem zła; nosi imię należące do realnej, poświadczonej dynastii namiestników realnej prowincji perskiej.

Dla czytelnika Pisma to przypomnienie, że wydarzenia z Ezdrasza i Nehemiasza rozgrywają się na twardym gruncie historii: perskie datowanie, konkretne urzędy (namiestnik, prefekt), napięcia między Jerozolimą a Samarią. Znalezisko rzuca też światło na genezę rozłamu samarytańskiego i na okoliczności powstania świątyni na Garizim — tło pomocne przy późniejszych wzmiankach o Samarytanach w Ewangeliach. Gliniana pieczęć i garść papirusów z jaskini uciekinierów podpisały się pod jednym z imion, które Biblia wymienia od dawna.

Źródła

Więcej wpisów