Skrybowie Biblia

Kalach (Nimrud) — miasto Nimroda

Kalach (Nimrud) — miasto Nimroda

Autor:

Redakcja Odkryj Biblię

w

Trzydzieści kilometrów na południe od Mosulu, nad brzegiem Tygrysu, leży rozległe wzgórze ruin, które w XIX wieku odkrywcy nazwali Nimrud — na cześć biblijnego Nimroda. Czy słusznie? I czy to, co spod ziemi wydobyli archeolodzy, ma cokolwiek wspólnego z krótką wzmianką z Rodzaju o miastach założonych „w krainie Aszszur”? Odpowiedź prowadzi do jednej z najpotężniejszych stolic starożytnego świata — i do jednej z najboleśniejszych strat współczesnej archeologii.

Kalach (Nimrud) — miasto Nimroda
Public domain, via Wikimedia Commons

Czym jest to „odkrycie”

Nimrud to nowożytna nazwa stanowiska, którego starożytna nazwa asyryjska brzmiała Kalhu — odpowiednik hebrajskiego Kelach, oddawanego w polskich przekładach jako Kalach. Miasto istniało już jako niewielka osada handlowa za króla Salmanasara I, około 1274–1245 r. p.n.e., lecz przez stulecia pozostawało w cieniu innych ośrodków. Przełom nastąpił za Aszurnasirpala II (883–859 r. p.n.e.), który uczynił z Kalhu nową stolicę imperium. Według jego inskrypcji do 879 r. p.n.e. ukończono pałac królewski, świątynie Ninurty i Enlila oraz mury miejskie długości ok. 7,5 km, otaczające obszar blisko 360 hektarów. Otwarcie miasta król uczcił dziesięciodniową ucztą — odnaleziona w 1951 roku Stela Bankietowa podaje, że wzięło w niej udział 69 574 gości.

Kalhu pozostawało stolicą Asyrii przez niemal dwa wieki, aż Sargon II przeniósł dwór do nowo wybudowanego Dur-Szarrukin (Chorsabad) ok. 706 r. p.n.e. Samo miasto przetrwało jako ważny ośrodek do upadku Asyrii — zniszczyła je w 612 r. p.n.e. koalicja Medów i Babilończyków, ta sama, która zrównała z ziemią Niniwę.

Ruiny odkrył dla nauki Brytyjczyk Claudius James Rich w 1820 roku, ale prawdziwe wykopaliska rozpoczął Austen Henry Layard w 1845 roku (kontynuowane 1849–1851). Layard początkowo sądził, że natrafił na Niniwę — pomyłkę wyjaśniono po odczytaniu inskrypcji klinowych. Z ziemi wydobyto monumentalne lamassu — skrzydlate byki i lwy z ludzkimi głowami, strzegące wejść do Pałacu Północno-Zachodniego — a także Czarny Obelisk Salmanasara III (1846) z reliefami hołdu okolicznych władców. Badania kontynuowali m.in. William K. Loftus oraz, w XX wieku, ekspedycja Maxa Mallowana, która odsłoniła słynne kości słoniowe z Nimrud (Nimrud Ivories).

Najbardziej spektakularnego odkrycia dokonali irakijscy archeolodzy: w latach 1988–1990 zespół Muzahima Mahmuda Husajna natrafił pod Pałacem Północno-Zachodnim na cztery groby asyryjskich królowych z ponad 600 przedmiotami (inwentarz: 613) — złotą biżuterią, koronami, naczyniami i kamieniami szlachetnymi, porównywanymi bogactwem do skarbów Tutanchamona. Skarb w 1991 roku ukryto w skarbcu Banku Centralnego w Bagdadzie, gdzie zalany wodą przetrwał dwanaście lat — odnaleziono go 5 czerwca 2003 roku.

Historia Nimrud ma też mroczny, współczesny epilog. Wiosną 2015 roku bojownicy tzw. Państwa Islamskiego zdemolowali Pałac Północno-Zachodni młotami i wiertarkami, a w 2016 roku ciężkim sprzętem zrównali z ziemią zikkurat. Według ocen brytyjskich archeologów zniszczeniu uległo ok. 90% odsłoniętej części stanowiska.

Powiązanie z Pismem

Miasto Kalach pojawia się w jedenastym rozdziale Tablicy Narodów z Księgi Rodzaju, tuż po wzmiance o Nimrodzie, potomku Kusza: „Kusz spłodził Nimroda, który zaczął być mocarzem na ziemi. Ten był mocarnym myśliwym przed Panem” (Rdz 10,8–9 UBG) — określenie „przed Panem” oddaje w UBG imię własne Boga, Jahwe (PAN), i podkreśla, że siła Nimroda była widoczna właśnie w oczach samego Stwórcy. Tekst wylicza następnie miasta jego królestwa w Szinearze (Babel, Erek, Akkad, Kalne), a potem przenosi uwagę na północ, do krainy Aszszur: „Z tej ziemi wyszedł Assur i zbudował Niniwę i miasto Rechobot, i Kalach” (Rdz 10,11 UBG), dodając: „Także wielkie miasto Resan pomiędzy Niniwą i Kalach” (Rdz 10,12 UBG).

To właśnie ten Kalach biblijna tradycja i nowożytna archeologia zgodnie utożsamiają z Kalhu — Nimrud. Zbieżność nazw (hebrajskie Kelach i asyryjskie Kalhu to praktycznie ten sam wyraz w innej transkrypcji) oraz położenie geograficzne — miasto leży rzeczywiście między Niniwą a resztą krainy Aszszur, tak jak sugeruje werset 12 — czynią tę identyfikację jedną z najpewniejszych w całej Tablicy Narodów. Warto pamiętać, że w wersecie 10 pojawia się też „Kalne” w Szinearze — inne miasto, którego nie należy mylić z asyryjskim Kalach z wersetu 11.

Co pewne, a co dyskutowane

  • Pewne: Kalach z Rdz 10,11–12 to Kalhu, dzisiejszy Nimrud. Nazwa, położenie między Niniwą a resztą Asyrii oraz skala miasta potwierdzona wykopaliskami (mury na kilka km, pałace, dziesiątki tysięcy mieszkańców) zgadzają się z biblijnym opisem tego regionu.
  • Pewne: stolicą uczynił Kalhu Aszurnasirpal II w 879 r. p.n.e., ale miasto istniało już wcześniej, od czasów Salmanasara I (XIII w. p.n.e.). Biblijna wzmianka o „budowie” dotyczy więc dużo wcześniejszego etapu jego dziejów niż wielkie pałace odkopane przez Layarda — Tablica Narodów nie podaje dat w naszym rozumieniu, lecz szkicuje pochodzenie ludów i miast.
  • Dyskutowane: kto „wyszedł i zbudował” Niniwę oraz Kalach — Assur czy Nimrod? Hebrajska składnia wersetu 11 jest dwuznaczna. UBG idzie za odczytaniem klasycznym (King James Version, Wulgata, wcześniej Józef Flawiusz), w którym podmiotem jest Assur, syn Sema, budowniczy odrębny od Nimroda. Część współczesnych przekładów (np. NIV, ESV) czyta ten werset jako kontynuację wątku Nimroda: „stamtąd poszedł do Asyrii i zbudował Niniwę…”. Rozstrzyga o tym interpretacja gramatyczna, nie dane archeologiczne — te milczą na temat tożsamości budowniczego sprzed tysiącleci.
  • Dyskutowane: tożsamość samego Nimroda. Żadne pozabiblijne źródło mezopotamskie nie wymienia władcy o takim imieniu; proponowano łączyć go m.in. z Sargonem z Akadu, Tukulti-Ninurtą I czy ubóstwioną postacią boga Ninurty, lecz żadna hipoteza nie zyskała powszechnej akceptacji badaczy.
  • Dyskutowane (marginalnie): Resan z Rdz 10,12 — w przeciwieństwie do Niniwy, Kalach, Babel czy Erek nie został dotąd pewnie zidentyfikowany z żadnym stanowiskiem.

Znaczenie

Nimrud pokazuje coś, co łatwo przeoczyć przy lekturze Tablicy Narodów: autor Rodzaju 10 nie tworzył listy fantastycznych krain, lecz posługiwał się realną geografią znaną jemu i jego odbiorcom — miastami, które faktycznie istniały, były potężne i pozostawiły po sobie fizyczne ślady. To, że archeolodzy odkopali w Nimrud dokładnie taki ośrodek władzy, jaki sugeruje krótka wzmianka biblijna, potwierdza, że opis regionu Aszszur wyrastał z rzeczywistej wiedzy o świecie starożytnego Bliskiego Wschodu, a nie z czystej legendy.

Warto jednak oprzeć się pokusie stwierdzenia, że wykopaliska „udowadniają” historię Nimroda jako jednostki — archeologia potwierdza istnienie i potęgę miast wymienionych w tekście, nie zaś biografię konkretnego budowniczego sprzed tysiącleci. To rozróżnienie jest uczciwe wobec obu dziedzin: historii i wiary.

Los Nimrud ma też wymiar smutno aktualny. Miasto, które przetrwało w ziemi niemal dwa i pół tysiąca lat od upadku Asyrii, w ciągu kilkunastu miesięcy lat 2015–2016 zostało w znacznej części zniszczone przez ludzi, dla których dziedzictwo starożytnego Bliskiego Wschodu było celem ideologicznego ataku. Przypomina to, jak kruche są materialne świadectwa świata opisanego w Biblii — i jak wielką wartość mają dokumentacja oraz zbiory muzealne zgromadzone wcześniej.

Źródła

Więcej wpisów