Skrybowie Biblia

Uruk (Erek) — najstarsze miasto Nimroda

Uruk (Erek) — najstarsze miasto Nimroda

Autor:

Redakcja Odkryj Biblię

w

Na pustynnej równinie południowego Iraku ciągną się rozległe wzgórza z wysuszonej na słońcu cegły – pozostałości miasta, które istniało, zanim ktokolwiek napisał pierwsze słowo. Starożytni Sumerowie nazywali je Unug, Akadyjczycy – Uruk, dziś teren nosi arabską nazwę Warka. Autor Księgi Rodzaju wymienia to samo miejsce jako Erek, jeden z filarów królestwa Nimroda. Co właściwie odkopali tam niemieccy archeolodzy i dlaczego to miasto bywa nazywane „kolebką pisma” i „pierwszą metropolią świata”?

Czym jest to „odkrycie”

Warka leży we wschodniej części dawnego koryta Eufratu, jakieś 90 km na północny zachód od starożytnego Ur i ponad 100 km na południowy wschód od Nippur. Osadnictwo w tym miejscu sięga okresu Ubajd, czyli około 5000 r. p.n.e., ale prawdziwy rozkwit miasto przeżyło w tzw. okresie Uruk, między ok. 4000 a 3100 r. p.n.e. Według szacunków archeologów u szczytu potęgi, około 3100 r. p.n.e., w samym mieście mogło mieszkać nawet 40–50 tysięcy ludzi, a w otaczającym je regionie kolejne 80–90 tysięcy – co czyniło Uruk największym skupiskiem ludzkim na Ziemi w tamtym czasie.

Systematyczne badania zaczęły się w latach 1850–1854, gdy Brytyjczyk William Kennett Loftus prowadził tam pierwsze sondażowe wykopaliska. Przełom przyniosły jednak ekspedycje niemieckie: w listopadzie 1912 r. Niemieckie Towarzystwo Wschodnie (Deutsche Orient-Gesellschaft) ruszyło z systematycznymi pracami pod kierunkiem Juliusa Jordana, który już w pierwszym sezonie natrafił na świątynię Isztar i fragmenty potężnego muru miejskiego. Po przerwach wojennych prace kontynuowano w latach 50.–70. XX w. – w latach 1954–1967 pod kierunkiem Heinricha Lenzena, później jego następców – a od 2001 r. Niemiecki Instytut Archeologiczny prowadzi tam m.in. badania magnetometryczne. Do dziś przebadano niespełna kilka procent powierzchni dawnego miasta.

Wykopaliska odsłoniły dwa główne kompleksy sakralne. Dzielnica Eanna, poświęcona bogini Inannie, kryła najstarsze warstwy monumentalnej architektury i przedmioty kultowe. W dzielnicy Anu wznosi się terasa uznawana za pierwowzór zigguratu, na której ok. 3500 r. p.n.e. zbudowano tzw. Białą Świątynię, poświęconą bogu nieba Anu. Z Eanny pochodzą też dwa najsłynniejsze zabytki sztuki sumeryjskiej: alabastrowa Waza z Uruk (ok. 3200–3000 r. p.n.e.) z jednym z najwcześniejszych fryzów narracyjnych oraz marmurowa Maska z Warki (ok. 3100 r. p.n.e.), zwana też Damą z Uruk – jedna z najstarszych zachowanych realistycznych twarzy ludzkich w rzeźbie. Oba zabytki trafiły do Muzeum Narodowego Iraku w Bagdadzie i oba padły ofiarą grabieży w kwietniu 2003 r., w chaosie po inwazji na Irak; odzyskano je jeszcze tego samego roku.

Najważniejsze dla historii ludzkości jest jednak to, co znaleziono w warstwach administracyjnych Eanny: tysiące glinianych tabliczek z odciskami prostych piktogramów i znaków liczbowych. To najstarsze znane próbki pisma – tzw. protoklinowe, datowane najczęściej na okres Uruk IV, czyli ok. 3300–3100 r. p.n.e. Większość to zwykłe zapisy magazynowe: ile zboża, piwa czy zwierząt przekazano lub odebrano – to nie literatura, lecz księgowość świątynnej gospodarki, z której z czasem wyrosło pełne pismo klinowe. Miasto otaczał mur długości ok. 9 km, który – jak głosi Epos o Gilgameszu – miał wznieść legendarny król Gilgamesz, wymieniany w sumeryjskiej liście królów jako władca Uruk w XXVII w. p.n.e.

Powiązanie z Pismem

Uruk pojawia się w Biblii pod nazwą Erek, w genealogicznym rozdziale Księgi Rodzaju poświęconym potomkom Noego. Autor natchniony pisze tam o Nimrodzie, potomku Kusza:

„Kusz spłodził Nimroda, który zaczął być mocarzem na ziemi. Ten był mocarnym myśliwym przed Panem. Dlatego mówi się: Tak jak Nimrod, mocarny myśliwy przed Panem” (Rdz 10,8-9 UBG).

Zwrot „przed Panem” odnosi się do imienia Boga, Jahwe (PAN), i sugeruje kogoś, kto siłą i rozgłosem rzuca się w oczy niemal na miarę samego Stwórcy. Zaraz potem pada zdanie kluczowe dla tematu:

„Początkiem jego królestwa były Babel, Erek, Akkad i Kalne w ziemi Szinear” (Rdz 10,10 UBG).

Erek to biblijna forma nazwy, którą Akadyjczycy zapisywali jako Uruk, a Sumerowie jako Unug – ta sama spółgłoskowa struktura (r-k), potwierdzona zarówno w źródłach klinowych, jak i w greckich przekazach (Orchoe u Ptolemeusza). „Ziemia Szinear” to biblijne określenie południowej Mezopotamii – Sumeru i późniejszej Babilonii, czyli tego samego regionu, w którym leży Warka. Pismo umieszcza więc Erek/Uruk w tym samym kontekście geograficznym, w jakim archeolodzy odnajdują je do dziś: obok Babel i Akadu, w aluwialnej nizinie między Tygrysem a Eufratem. Wers ten należy do tzw. Tablicy Narodów (Rdz 10) – biblijnego spisu ludów znanych starożytnemu Izraelowi, który wykazuje tu zaskakująco dokładną znajomość realnej geografii Mezopotamii sprzed tysięcy lat.

Co pewne, a co dyskutowane

  • Pewne: utożsamienie biblijnego Ereku z Uruk/Warką jest wśród badaczy Bliskiego Wschodu praktycznie bezsporne – opiera się na zgodności brzmienia nazwy w tekstach akadyjskich, sumeryjskich i greckich oraz na lokalizacji w tym samym regionie, co pozostałe miasta wymienione w Rdz 10,10.
  • Pewne: Uruk było jednym z pierwszych ośrodków miejskich na świecie i miejscem narodzin pisma – to potwierdzają dziesiątki tysięcy tabliczek administracyjnych oraz spójne datowania stratygraficzne z ponad stu lat wykopalisk niemieckich zespołów.
  • Dyskutowane: tożsamość samego Nimroda. Biblia przedstawia go jako postać historyczną, lecz nauka nie ma konsensusu, kogo miałby odzwierciedlać. Wśród hipotez pojawiają się m.in. akadyjski król Sargon Wielki (za tą identyfikacją opowiada się biblista Douglas Petrovich, 2013) czy sumeryjski bóg wojny Ninurta jako pierwowzór legendy. Żadna propozycja nie zyskała powszechnej akceptacji – możliwe też, że Nimrod to postać zbiorcza, uosabiająca ideę wczesnych mezopotamskich władców-budowniczych, a nie konkretny władca do wskazania archeologicznie.
  • Dyskutowane: precyzyjne datowanie najwcześniejszych tabliczek protoklinowych – badacze (m.in. Robert Englund, Hans Nissen, Jean-Jacques Glassner) proponują daty od ok. 3350 do 3300 r. p.n.e. dla pojawienia się nienumerycznych znaków; różnice wynikają z odmiennych metod analizy warstw Uruk IV.
  • Dyskutowane: określenie Uruk mianem „najstarszego miasta świata” bywa upraszczające. Starsze osadnictwo istniało już wcześniej, m.in. w samym Uruk od okresu Ubajd (ok. 5000 r. p.n.e.) czy w pobliskim Eridu, a o miano „pierwszego miasta” z Uruk rywalizują też inne ośrodki południowej Mezopotamii. Precyzyjniej jest mówić o Uruk jako o pierwszym znanym mieście-metropolii, które jako pierwsze osiągnęło rozmiar i złożoność organizacyjną odpowiadającą pełnemu pojęciu miasta, a przy tym pozostawiło po sobie najstarsze pismo. Także długość murów miejskich bywa podawana różnie – od ok. 9 do 11 km, zależnie od metody pomiaru w kolejnych kampaniach wykopaliskowych.

Znaczenie

Odkrycia w Uruk nie dowodzą historyczności Nimroda ani nie rozstrzygają sporów o jego tożsamość – to pozostaje w sferze interpretacji tekstu i porównań z pozabiblijnymi źródłami. Pokazują jednak coś innego, równie istotnego: że autor Tablicy Narodów w Księdze Rodzaju operował realną, sprawdzalną wiedzą geograficzną o starożytnym Bliskim Wschodzie. Erek nie jest nazwą zmyśloną ani symboliczną – to miasto, którego mury, świątynie i tabliczki gliniane wciąż leżą pod piaskiem Warki, dokładnie tam, gdzie umieszcza je biblijny tekst: w krainie Szinear, obok Babel i Akadu.

Warto dostrzec szerszy kontekst: to właśnie w tym regionie, niedaleko od miejsca, skąd wywodził się Abraham (z Ur Chaldejskiego), narodziło się pismo i pierwsze złożone struktury władzy – zjawiska, które w Biblii stają się tłem dla opowieści o wieży Babel i początkach historii patriarchów. Uruk przypomina, że świat pierwszych rozdziałów Księgi Rodzaju nie jest abstrakcyjną legendą, lecz osadzony jest w realnej cywilizacji, którą archeologia dziś częściowo odtwarza – ze wszystkimi ograniczeniami, jakie towarzyszą badaniu wydarzeń sprzed pięciu tysięcy lat.

Źródła

Więcej wpisów