Skalny wąwóz kilometr od stolicy imperium Hetytów, cały pokryty procesją bóstw wykutych w naturalnej skale — bez dachu, bez murów, pod otwartym niebem. Kim byli bogowie, którzy schodzili się tu z dwóch stron, by spotkać się pośrodku? I co ma wspólnego to hetyckie sanktuarium państwowe z ludem, o którym Biblia wspomina już przy zakupie grobu przez Abrahama? Yazılıkaya jest jednym z niewielu miejsc, gdzie można dosłownie stanąć twarzą w twarz z panteonem ludu, którego istnienie przez dziesięciolecia kwestionowano właśnie dlatego, że znano go głównie z kart Pisma.
Czym jest to „odkrycie”
Yazılıkaya („zapisana skała”) to hetyckie sanktuarium skalne około 1,5 km na północny wschód od Hattusy (dziś Boğazköy/Boğazkale, środkowa Turcja), stolicy imperium Hetytów. Miejsce tworzą dwie naturalne komory skalne (umownie A i B) z reliefami bóstw wykutymi na gładkich ścianach. Sanktuarium było użytkowane od co najmniej XVI w. p.n.e., ale forma widoczna dziś powstała głównie za panowania Tudhaliji IV i jego syna Szuppiluliumy II, w drugiej połowie XIII w. p.n.e. — u schyłku imperium.
Komora A, największa i najbardziej znana, ma około 30 metrów długości. Na jej ścianach dwie procesje bóstw — męska z lewej, żeńska z prawej — zbiegają się w centralnej scenie, gdzie burzowy bóg Teszub, stojący na barkach dwóch górskich bóstw, spotyka boginię słońca Hebat na grzbiecie pantery. Liczbę figur źródła podają różnie (64–66 w Komorze A), łącznie z Komorą B daje to około 80 wizerunków. Nad dłońmi większości postaci wyryto imiona pismem hieroglificznym luwijskim — same imiona są jednak w większości hurryckie, co świadczy o silnej hurryzacji późnego panteonu państwowego. Rozczytanie imion zawdzięczamy głównie hetytologowi E. Laroche’owi (1969).
Mniejsza Komora B ma mniej, ale większych reliefów: przy wejściu strzegą jej demoniczne postacie, w głębi fryz dwunastu bóstw podziemia oraz relief miecza, którego rękojeść tworzą cztery lwy, a głowicę — głowa bóstwa utożsamianego z Nergalem, władcą zaświatów. Najsłynniejszy relief przedstawia króla Tudhaliję IV w objęciach boga opiekuńczego Szarrumy, z hieroglificznym kartuszem imienia władcy obok — dlatego większość badaczy uznaje tę komorę za kaplicę pamiątkową lub miejsce kultu pośmiertnego ubóstwionego Tudhaliji IV, ufundowaną przez Szuppiluliumę II.
Sanktuarium służyło zapewne dorocznemu świętu noworocznemu i uroczystościom kultu państwowego — Hetyci nazywali swój kraj „krainą tysiąca bogów”. Rolę w ujednolicaniu panteonu odegrała królowa Puduhepa, kapłanka hurryckiego pochodzenia i żona Hattusilego III: to za jej sprawą para Teszub–Hebat została utożsamiona z hetycko-hatyjskim bogiem burzy i boginią słońca z Arinny. Miejsce odkrył dla Europy Francuz Ch. Texier (1834), a badania K. Bittela (od 1952 r.) i P. Neve ustaliły chronologię obu komór. Hattusa wraz z Yazılıkaya jest na liście UNESCO od 1986 roku.
Powiązanie z Pismem
Lud, którego bogów przedstawia Yazılıkaya, pojawia się w Biblii wcześnie i konkretnie — jako strona umowy handlowej. W Rodzaju 23 Abraham po śmierci Sary negocjuje z mieszkańcami Hebronu zakup grobu: „Potem Abraham wstał od swej zmarłej i powiedział do synów Cheta” (Rdz 23,3 UBG). Sprzedającym jaskinię Makpela jest konkretna osoba: „A Efron siedział wśród synów Cheta. Odpowiedział więc Efron Chetyta Abrahamowi w obecności synów Cheta i wszystkich, którzy wchodzili w bramę jego miasta” (Rdz 23,10 UBG). Transakcja kończy się formułą przejęcia własności: „I zostały oddane Abrahamowi pole i jaskinia, która była na nim, jako grób na własność, przez synów Cheta” (Rdz 23,20 UBG).
„Synowie Cheta” wracają w Biblii wielokrotnie: jako lud Kanaanu obiecanego potomstwu Abrahama (Rdz 15,20), teściowie Ezawa (Rdz 26,34), mąż Batszeby „Uriasz Chetyta” (2 Sm 11,3), a w czasach Salomona — jako odrębni władcy: „W ten sposób wszyscy królowie chetyccy i królowie Syrii dostawali je za ich pośrednictwem” (1 Krl 10,29 UBG, o handlu rydwanami z Egiptu). W 2 Krl 7,6 armia aramejska ucieka w panice, biorąc odgłosy w obozie za nadciągające wojska „królów chetyckich i królów Egiptu”. Tu chodzi już nie o klan z okolic Hebronu, lecz o realne państwa neohetyckie w północnej Syrii (jak Karkemisz), które po upadku imperium ok. 1180 r. p.n.e. przetrwały aż do czasów asyryjskich.
Przez większą część XIX wieku Chetyci byli dla historyków niemal wyłącznie postacią biblijną — ludem znanym tylko z Pisma, bez potwierdzenia w źródłach egipskich czy mezopotamskich, co bywało argumentem sceptyków wobec wiarygodności ksiąg Mojżeszowych. Zmieniło to odkrycie Hattusy i odnalezione tam w 1906 r. (dzięki asyriologowi H. Wincklerowi) wielotysięczne archiwum tabliczek klinowych — dowód istnienia potężnego imperium rywalizującego z Egiptem i Asyrią. Yazılıkaya, jako główne sanktuarium tego imperium, jest bezpośrednim świadectwem religii ludu, którego istnienie te archiwa ostatecznie potwierdziły.
Co pewne, a co dyskutowane
Nie budzi wątpliwości istnienie i chronologia sanktuarium: datowanie na czasy Tudhaliji IV i Szuppiluliumy II, identyfikacja Teszuba i Hebat w scenie centralnej oraz odczytanie większości hieroglificznych podpisów (prace Laroche’a i kontynuatorów). Pewne jest też, że imperium Hetytów istniało naprawdę, że jego stolicą była Hattusa, a religia — synkretycznym systemem łączącym elementy hatyjskie, hetyckie i hurryckie.
Dyskutowana jest dokładna funkcja poszczególnych elementów. Komorę A łączy się zgodnie ze świętem noworocznym i odnawianiem władzy królewskiej, ale co do Komory B badacze spierają się, czy była wyłącznie kaplicą pogrzebową Tudhaliji IV, miejscem jego pośmiertnej apoteozy, czy raczej miejscem rytuałów intronizacyjnych za życia władcy — teksty z Hattusy nie rozstrzygają tego jednoznacznie. Osobną, świeżą hipotezą jest praca E. Zanggera i R. Gautschy (2019–2021, „Journal of Skyscape Archaeology”): grupy figur w Komorze A (po 12, 30, 19 i 5) odzwierciedlają kalendarz księżycowo-słoneczny. Zwróciła ona uwagę mediów, ale część hetytologów zaznacza, że pisane źródła nie potwierdzają aż tak rozbudowanej funkcji kalendarzowej — traktują to jako ciekawą, lecz niepewną nadinterpretację.
Największy spór dotyczy tożsamości biblijnych „synów Cheta”. Trevor Bryce widzi w Biblii dwie grupy pod tą samą nazwą: niewielki klan kananejski znany Abrahamowi (imiona Efron, Judyta brzmią zupełnie nie po hetycku ani nie po hurrycku) oraz — w tekstach późniejszych, jak 1 Krl 10,29 czy 2 Krl 7,6 — realne neohetyckie królestwa syryjskie, spadkobierców imperium z Hattusy. E.A. Speiser odrzuca bezpośredni związek nazwy „Cheta” z Hetytami anatolijskimi jako przypadkowy. George Mendenhall wskazuje z kolei na falę migracji z Anatolii po upadku imperium (ok. 1180 r. p.n.e.) jako wyjaśnienie rozprzestrzenienia się nazwy. Krótko: że Hetyci istnieli i mieli takie sanktuarium, jest bezsporne; czy każdy biblijny „Chetyta” był ich potomkiem, czy tylko spadkobiercą nazwy — pozostaje przedmiotem debaty.
Znaczenie
Yazılıkaya nie ilustruje konkretnego wydarzenia biblijnego — nie ma tu inskrypcji z imieniem Abrahama ani żadnego króla Izraela. Jej wartość jest inna: to jedyne tak duże, zachowane w oryginale świadectwo religii ludu, który w XIX wieku bywał traktowany niemal jak postać legendarna. Odkrycie archiwów Hattusy (1906) i rozszyfrowanie języka hetyckiego (głównie prace B. Hrozného) umieściło Hetytów obok Egiptu, Asyrii i Babilonii wśród wielkich potęg Bliskiego Wschodu — dokładnie tak, jak sugerował biblijny obraz „królów chetyckich” stawianych na równi z faraonami Egiptu.
Sanktuarium pokazuje też, jak wielowarstwowa i synkretyczna była religia tego imperium — hatyjski rdzeń, hetyckie nadbudowy i wpływy hurryckie, świadomie porządkowane przez postacie takie jak Puduhepa. To dobre tło do lektury fragmentów o małżeństwach z kobietami chetyckimi (Rdz 26,34; 1 Krl 11,1): nie chodziło o abstrakcyjne zagrożenie, lecz o konkretny system religijny, którego zapis przetrwał wykuty w skale. Dla czytelnika Biblii Yazılıkaya jest przypomnieniem, że narody wymieniane w Piśmie — nawet w z pozoru drugorzędnych wzmiankach o zakupie grobu — miały własne, złożone cywilizacje, których ślady można dziś oglądać.
Źródła
- Yazılıkaya — Wikipedia (en) — opis komór, datowanie, bóstwa, badania nad kalendarzem.
- Hittite Monuments — hittitemonuments.com, Yazılıkaya — opis komory A i B, funkcja pamiątkowa Tudhaliji IV.
- Biblical Hittites — Wikipedia (en) — spór o tożsamość biblijnych „synów Cheta” (Speiser, Bryce, Mendenhall).
- Hattusa — Wikipedia (en) — odkrycie (Ch. Texier, 1834), wykopaliska K. Bittela i P. Neve, UNESCO (1986).
- The Ancient Near East Today — „Symbolic Representation of the Cosmos…” i Popular Archaeology — „A Symbolic Image of the Cosmos” — hipoteza kalendarza E. Zanggera i R. Gautschy, „Journal of Skyscape Archaeology” (2021), grupy figur 12/30/19/5.
- Iconography of Deities and Demons (Universität Zürich, IDD) — liczba reliefów Chamber A (65), podział na procesję męską i żeńską, hieroglificzne imiona w języku hurryckim (wg E. Laroche’a, 1969).
- Archaeology Magazine (archiwum) — „Iron Ladies of the Ancient World: Puduhepa” — rola Puduhepy w reformie panteonu.
- Cytaty biblijne: Uwspółcześniona Biblia Gdańska (UBG), Rdz 15,20; 23,3.10.20; 26,34; 2 Sm 11,3; 1 Krl 10,29; 11,1; 2 Krl 7,6.