Nad wschodnim brzegiem Jeziora Galilejskiego, w miejscu gdzie zbocze nagle stromo opada ku wodzie, stoją ruiny największego bizantyjskiego klasztoru odkrytego dotąd w Izraelu. Miejscowa nazwa – Kursi – od wieków kojarzona jest z ewangelicznym opisem uzdrowienia opętanego mężczyzny i utopienia stada świń w „krainie Gerazeńczyków” (lub Gadareńczyków, zależnie od rękopisu). Czy jednak to rzeczywiście to samo miejsce, o którym piszą Marek, Mateusz i Łukasz – i na ile w ogóle da się dziś wskazać je z pewnością?
Czym jest to „odkrycie”
Ruiny w Kursi natrafiono przypadkiem w 1970 roku, gdy buldożer budujący nową drogę na Wzgórza Golan odsłonił fragmenty bizantyjskiej ceramiki i mury. Systematyczne wykopaliska prowadzili w latach 1971–1974 Dan Urman i Vassilios Tzaferis w ramach izraelskiego zarządu starożytności, a w latach 2001–2004 Tzaferis kierował drugim etapem prac. Odsłonięto wówczas największy jak dotąd znany w Izraelu kompleks monastyczny epoki bizantyjskiej.
Klasztor, założony pod koniec V lub na początku VI wieku, otoczony był murem o wymiarach około 145 na 123 metry. W centrum stała trójnawowa bazylika z dwoma rzędami kolumn, atrium, chrzcielnicą i pomieszczeniami dla mnichów oraz pielgrzymów, a obok wzniesiono łaźnię. Podłogi zdobiły mozaiki z gęsiami, gołębiami, kormoranami, rybami, cytrusami, daktylami, granatami i winogronami – wizerunki zwierząt uszkodzono później, najpewniej w okresie islamskiej ikonoklazji w IX wieku. Osobna kaplica stanęła na południowym zboczu, przy dużym głazie uznawanym za dokładne miejsce cudu; jej podłogę pokrywały trzy warstwy mozaiki, a absyda była wykuta w skale.
Kompleks ucierpiał w 614 roku podczas najazdu perskiego (sasanidzkiego) – część mnichów zginęła, a w warstwach zniszczeń archeolodzy odnaleźli perską broń. Klasztor częściowo odbudowano, lecz trzęsienie ziemi w 749 roku zakończyło jego funkcję sakralną; później ruiny służyły jeszcze jako magazyny i prowizoryczne mieszkania. W 2015 roku, w pobliskim stanowisku przy plaży, odkryto pozostałości budowli – być może synagogi – a w niej strzaskaną marmurową tablicę z siedmioma liniami napisu aramejskiego alfabetem hebrajskim, datowaną na około 500 rok n.e., ze słowami „amen”, „marmaria”, „święty król” i „miłosierny” – co wskazuje, że obok klasztoru funkcjonowała też ludność żydowska lub judeochrześcijańska. Dziś teren to park narodowy Kursi, a znaleziska prezentuje Muzeum Archeologiczne Golanu.
Powiązanie z Pismem
Wszystkie trzy Ewangelie synoptyczne umieszczają wydarzenie zaraz po przeprawie Jezusa łodzią na wschodni brzeg jeziora, na terenie pogańskim – o czym świadczy sama obecność wielkiego stada świń, których Żydzi nie hodowali. Marek pisze: „I przeprawili się za morze do krainy Gadareńczyków” (Mk 5,1 UBG), po czym opisuje spotkanie z człowiekiem opętanym, mieszkającym wśród grobowców. Na pytanie o imię demon odpowiada: „Na imię mi Legion, bo jest nas wielu” (Mk 5,9 UBG). Po wypędzeniu demonów w stado trzody: „Wtedy stado, liczące około dwóch tysięcy, ruszyło pędem po urwisku do morza i utonęło w nim” (Mk 5,13 UBG). Łukasz relacjonuje niemal identycznie (Łk 8,26–33), a Mateusz mówi o dwóch opętanych i lokalizuje wydarzenie „w krainie Gerazeńczyków”: „Kiedy przeprawił się na drugą stronę do krainy Gerazeńczyków, zabiegli mu drogę dwaj opętani, którzy wyszli z grobowców” (Mt 8,28 UBG).
Nazwa krainy różni się nie tylko między Ewangeliami, ale i między rękopisami tej samej Ewangelii – co samo w sobie jest ciekawym śladem tekstowym, opisanym niżej. Kluczowy dla identyfikacji miejsca jest jednak szczegół topograficzny: świnie muszą zbiec „po urwisku” wprost do wody, a więc scena rozgrywa się blisko brzegu, na stromym zboczu. Tymczasem żadne z trzech miast wymienianych w rękopisach – Gerasa (dzisiejsze Dżarasz w Jordanii, około 50–60 km od jeziora), Gadara (dzisiejsze Umm Kajs, około 10 km od brzegu) ani samo jezioro w rejonie tych miast – nie leży bezpośrednio nad wodą ze stromym klifem. Kursi jest jedynym miejscem na wschodnim wybrzeżu, gdzie zbocze rzeczywiście opada stromo tuż nad linią brzegową – i to właśnie ta zgodność topografii, a nie żadne bezpośrednie świadectwo z I wieku, stała się głównym argumentem za utożsamieniem go z biblijnym miejscem.
Co pewne, a co dyskutowane
Pewne jest, że w Kursi istniał rzeczywisty, ogromny bizantyjski ośrodek pielgrzymkowy wzniesiony po to, by upamiętnić właśnie tę scenę – intencja budowniczych nie budzi wątpliwości, podobnie jak fakt, że miejsce to odwiedzali pielgrzymi: według żywota św. Saby (założyciela klasztoru Mar Saba) spisanego przez Cyryla ze Scytopolis, sam Saba modlił się tu w 491 roku. Pewne jest też, że spośród trzech kandydatów wskazywanych przez rękopisy jedynie okolice Kursi mają stromy brzeg pasujący do opisu z Ewangelii.
Dyskusyjna pozostaje natomiast sama nazwa i tożsamość miejscowości. W rękopisach greckich występują trzy warianty: „Gerasenowie”, „Gadarenowie” i „Gergesenowie”, rozłożone niejednolicie w poszczególnych Ewangeliach i kodeksach – widać to nawet w UBG, gdzie Mateusz mówi o „krainie Gerazeńczyków” (Mt 8,28), a Marek i Łukasz o „krainie Gadareńczyków” (Mk 5,1; Łk 8,26), czyli odwrotnie niż w wielu nowszych wydaniach krytycznych. Ten sam problem tekstowy rozważał już w III wieku Orygenes w „Komentarzu do Ewangelii Jana” (Księga VI, rozdział 24): zauważył, że Gerasa leży daleko w głębi lądu, więc zaproponował poprawkę na „Gergesa” – miejscowość nad samym jeziorem, ze stromym urwiskiem. Kłopot w tym, że nazwa „Gergesa” nie pojawia się w żadnym znanym źródle sprzed Orygenesa, a archeolodzy nie opublikowali dotąd śladów osady sprzed V wieku pod klasztorem w Kursi – wszystko, co odkopano, pochodzi z okresu bizantyjskiego. Utożsamienie Kursi z miejscem cudu opiera się więc na rozumowaniu topograficznym Orygenesa i późniejszej, trwałej czci pielgrzymów, a nie na dowodzie z I wieku. Część badaczy wciąż broni czytania „Gadareńczycy”, wskazując, że terytorium Gadary mogło sięgać do brzegu jeziora. Sporny jest też odczyt inskrypcji z 2015 roku – zwłaszcza znaczenie słowa „marmaria” i to, czy budynek był synagogą, czy salą spotkań społeczności judeochrześcijańskiej.
Znaczenie
Kursi nie dostarcza dowodu na to, że opisany w Ewangeliach cud wydarzył się dokładnie w tym punkcie wybrzeża – i nie taka jest jego wartość. Znaczenie tego stanowiska polega raczej na tym, co pokazuje o procesie czytania i lokalizowania biblijnych opowieści w realnym krajobrazie. Już w III wieku Orygenes traktował rozbieżności nazw geograficznych w rękopisach jako problem wymagający krytycznej analizy, a nie pobożnego pominięcia – to wczesny przykład refleksji tekstowej nad Pismem. Wiara Bizantyjczyków w słuszność tej lokalizacji była na tyle silna, że przez trzy stulecia utrzymywali tu jeden z największych kompleksów klasztornych w regionie.
Niezależnie od pytania o dokładne miejsce cudu, wykopaliska w Kursi rzucają światło na życie religijne wschodniego wybrzeża Jeziora Galilejskiego w epoce bizantyjskiej – współistnienie chrześcijańskiego ośrodka pielgrzymkowego i osadnictwa żydowskiego lub judeochrześcijańskiego w bezpośrednim sąsiedztwie, o czym świadczy inskrypcja z 2015 roku. To dobry przykład tego, jak zwykle działa archeologia biblijna: nie dostarcza współrzędnych GPS konkretnego wydarzenia sprzed dwóch tysięcy lat, lecz potwierdza wiarygodność ogólnego tła opowieści – pogańskiego regionu hodującego świnie i stromego wybrzeża pasującego do opisu „urwiska”.
Źródła
- Wikipedia (en), Kursi, Sea of Galilee – odkrycie w 1970 r., wykopaliska Urmana i Tzaferisa, opis klasztoru i zniszczeń: en.wikipedia.org/wiki/Kursi,_Sea_of_Galilee
- Wikipedia (en), Exorcism of the Gerasene demoniac – warianty nazwy krainy i problem geograficzny Gerasy/Gadary: en.wikipedia.org/wiki/Exorcism_of_the_Gerasene_demoniac
- Wikipedia (en), Gergesa – identyfikacja Gergesy z Kursi: en.wikipedia.org/wiki/Gergesa
- BibleWalks.com, Kursi – the largest Byzantine Monastery – wymiary kompleksu i chronologia wykopalisk: biblewalks.com/kursi
- Hebrew University of Jerusalem, Corpus of Christian Monasteries in the Holy Land, hasło Kursi-Gerasa; Chorsia-Gergesa – datowanie klasztoru, ocena naukowa identyfikacji: dig.corps-cmhl.huji.ac.il
- The Times of Israel, Ancient inscription points to Jewish past for early Christian site (2015) – tablica aramejska: timesofisrael.com
- ScienceDaily, Excavations uncover unique Hebrew inscription showing existence of a Jewish village at Kursi (2015): sciencedaily.com
- Orygenes, Komentarz do Ewangelii Jana, Księga VI, rozdz. 24 – rozumowanie o Gerasie i Gergesie: biblehub.com oraz sacred-texts.com
- The Wartburg Project, Gerasa/Gadara/Gergesa (Kursi) – argumenty geograficzne i tekstowe za trzema nazwami: wartburgproject.org
- Cytaty biblijne: Uwspółcześniona Biblia Gdańska (UBG), Mt 8,28; Mk 5,1.9.13; Łk 8,26-33.