Skrybowie Biblia

Łuk Robinsona — monumentalne wejście na Wzgórze Świątynne

Łuk Robinsona — monumentalne wejście na Wzgórze Świątynne

Autor:

Redakcja Odkryj Biblię

w

Turysta stojący dziś przy Ścianie Płaczu, jeśli spojrzy kilkanaście metrów w górę i nieco w bok, zobaczy wystający z muru rząd potężnych ciosów urwanych w pustkę. To nie przypadkowy występ, lecz kikut łuku o rozpiętości kilkunastu metrów. Co robił w tym miejscu i dlaczego się skończył tak nagle? Odpowiedź prowadzi wprost do zdania, które ewangelie wkładają w usta Jeszui (Jezusa) o kamieniach świątyni Heroda.

Łuk Robinsona — monumentalne wejście na Wzgórze Świątynne
Fot. Brian Jeffery Beggerly from S’pore (Singapore), Singapore, CC BY 2.0, via Wikimedia Commons

Czym jest to „odkrycie”

Łuk Robinsona to pozostałość monumentalnego wejścia u południowo-zachodniego narożnika Wzgórza Świątynnego w Jerozolimie. Nie był to most prowadzący przez dolinę, jak sądzono początkowo, lecz podpora ogromnych, wznoszących się schodów-wiaduktu, którymi ruch pieszy wchodził z dolnego miasta na platformę świątynną Heroda Wielkiego.

Nazwa upamiętnia amerykańskiego biblistę Edwarda Robinsona, który w 1838 roku rozpoznał wystające z muru zachodniego ciosy jako początek (wezgłowie) łuku i opisał je w dziele Biblical Researches in Palestine. Robinson powiązał znalezisko z „mostem” wspominanym przez żydowskiego historyka Józefa Flawiusza. Wcześniej te same kamienie dostrzegł rysownik Frederick Catherwood, ale to Robinson nadał im interpretację i swoje nazwisko.

Do dziś na Ścianie Zachodniej zachowały się cztery warstwy wschodniego wezgłowia łuku — rząd bloków oporowych i trzy warstwy klińców (voussoirs) — około 12 metrów na północ od narożnika. Reszta konstrukcji leżała pod ziemią, dopóki nie odsłoniły jej kolejne wykopaliska:

  • Charles Warren (1867–1870) — brytyjski inżynier, który drążąc szyby odkrył masywny zachodni filar stojący naprzeciw muru.
  • Benjamin Mazar (1968–1978) — kierownik wielkich wykopalisk Uniwersytetu Hebrajskiego przy południowej i zachodniej ścianie („Wielki Wykop”); wykazał, że filar był podporą pojedynczego, szerokiego łuku, i odsłonił całą konstrukcję wraz z brukowaną ulicą u jej stóp.
  • Ronny Reich i Yaacov Billig (1994–1996) — odkopali rumowisko zawaleniska: kamienie schodów oraz elementy balustrady, dzięki którym możliwa stała się rekonstrukcja biegu schodów.

Rekonstrukcja wygląda tak: od muru zachodniego odchodził łuk o rozpiętości ok. 15 metrów i szerokości 15,2 metra, sięgający potężnego filaru. Ów łuk wznosił się jakieś 17 metrów nad brukowaną ulicą doliny Tyropeonu, biegnącą wzdłuż zachodniego muru. Od filaru monumentalne, kamienne schody zawracały na południe, wsparte na szeregu mniejszych sklepień, i wyprowadzały pielgrzyma do bramy Portyku Królewskiego (Stoa Basilike) — wielkiej bazyliki handlowo-sądowej na szczycie platformy. W filarze i pod sklepieniami mieściły się sklepy dolnego rynku.

Wszystko to runęło w 70 roku n.e., podczas rzymskiego zdobycia Jerozolimy. Wielotonowe ciosy zrzucone z górnych warstw muru zachodniego spadły na ulicę poniżej, druzgocząc bruk i miażdżąc sklepy. Archeolodzy znaleźli je in situ — dokładnie tam, gdzie upadły niemal dwa tysiące lat wcześniej — a wśród nich fragmenty architektoniczne, które pozwoliły odtworzyć górną krawędź muru i schodów.

Powiązanie z Pismem

Ewangelia Marka otwiera mowę Jeszui o zburzeniu świątyni sceną, która rozgrywała się dokładnie w tej okolicy — u wyjścia z olbrzymiego kompleksu Heroda:

„Gdy wychodził ze świątyni, jeden z jego uczniów powiedział do niego: Nauczycielu, patrz, jakie kamienie i jakie budowle!” (Mk 13,1 UBG)

„A Jezus mu odpowiedział: Widzisz te wielkie budowle? Nie zostanie kamień na kamieniu, który by nie został zwalony.” (Mk 13,2 UBG)

Zdumienie ucznia jest zrozumiałe. Ashlary z platformy świątynnej to bloki ważące od kilku do kilkudziesięciu ton, układane bez zaprawy. Łuk Robinsona i ulica u jego stóp materializują zaś drugie zdanie: rząd zwalonych ciosów leżących na herodiańskim bruku to nie metafora, lecz warstwa gruzu, którą można obejść dokoła. Zapowiedź „nie zostanie kamień na kamieniu” spełniła się na monumentalnym wejściu, przez które wchodziło się do przybytku.

Z tego samego narożnika pochodzi jedno z najsłynniejszych znalezisk Mazara — kamień „Miejsca trąbienia” (Trumpeting Place). To blok parapetu z hebrajskim napisem „do miejsca trąbienia…”, znaleziony w 1968 roku u stóp muru, dokąd spadł podczas zniszczenia. Wskazywał kapłanowi stanowisko, z którego dął w trąbę (szofar), ogłaszając początek i koniec szabatu — zwyczaj, który opisuje także Józef Flawiusz. Oryginał przechowuje dziś Muzeum Izraela w Jerozolimie, a na miejscu umieszczono kopię. Ten sam skrawek muru, po którym chodzili kapłani ogłaszający święty czas, i schody, którymi wchodzili pielgrzymi, tworzą tło ewangelicznej sceny.

Co pewne, a co dyskutowane

Pewne: istnienie i charakter budowli nie budzą wątpliwości. Łuk jest fizycznie wmurowany w Ścianę Zachodnią, filar i ulica zostały wykopane, a rumowisko z 70 r. leży na swoim miejscu. Datowanie w epokę herodiańską potwierdza kontekst — pod brukiem ulicy znaleziono monety Waleriusza Gratusa (prokuratora Judei w latach 17/18 n.e.) i późniejsze, co dowodzi, że w tym rejonie bruk kładziono jeszcze długo po śmierci Heroda.

Dyskutowane:

  • Most czy schody? Robinson, idąc za Flawiuszem, uznał łuk za fragment mostu przez dolinę Tyropeonu do Górnego Miasta. Wykopaliska Warrena i Mazara pokazały jednak, że nie było przęsła przez dolinę — łuk niósł schody zawracające na południe. Dziś przeważa interpretacja „monumentalne schody”, choć część funkcji komunikacyjnej mostu bywa nadal dyskutowana.
  • Kiedy ukończono? Skoro monety spod bruku pochodzą z lat 17/18 n.e. i późniejszych, część badaczy (m.in. R. Reich, E. Regev) datuje ukończenie tego odcinka nawet na ok. dwie dekady po śmierci Heroda (zm. 4 p.n.e.), a więc za jego następców. Herod rozpoczął dzieło, ale nie zobaczył go gotowego.
  • Napis „Miejsca trąbienia”. Dwa pierwsze słowa czyta się zgodnie, natomiast urwane zakończenie (najczęściej uzupełniane jako lehav[dil] — „aby oddzielić/ogłosić”) pozostaje rekonstrukcją.
  • Kamień z Izajaszem. Na jednym z ciosów u podnóża łuku wyryto później cytat z Iz 66,14 — to jednak graffito znacznie późniejsze (bizantyjsko-wczesnoislamskie), niezwiązane ze zniszczeniem z 70 r., i nie należy go mylić z herodiańską fazą budowli.

Warto dodać uczciwe zastrzeżenie ogólne: łuk potwierdza realia — skalę i splendor świątyni Heroda oraz gwałtowność jej zniszczenia. Nie „dowodzi” samej rozmowy z Ewangelii Marka; pokazuje natomiast, że jej sceneria i finał są osadzone w namacalnej topografii.

Znaczenie

Łuk Robinsona jest jednym z nielicznych miejsc, gdzie tekst Nowego Testamentu i archeologia stykają się tak bezpośrednio. Odwiedzający Park Archeologiczny Ophel może dziś przejść herodiańską ulicą, minąć zwalone bloki dokładnie w układzie, w jakim spadły, i spojrzeć w górę na urwane wezgłowie łuku. Zapowiedź „nie zostanie kamień na kamieniu” przestaje być abstrakcją.

Dla czytelnika Biblii płynie stąd kilka wniosków. Po pierwsze, opisy świątyni w ewangeliach nie są przesadą literacką — monumentalne wejścia, portyki i ciosy istniały tak, jak je zapamiętano. Po drugie, znalezisko unaocznia dystans między budowlą z kamienia a tym, co według nauczania Jeszui miało trwać. Po trzecie wreszcie, ten sam narożnik łączy dwa światy: kapłanów ogłaszających szabat trąbą i pielgrzymów wstępujących po schodach — codzienność świątynnego kultu, którą znał świat Nowego Testamentu, zanim runęła w 70 roku.

Źródła

Więcej wpisów