Pod dzisiejszym placem przed Ścianą Zachodnią w Jerozolimie, w mrocznym tunelu, wznosi się potężny łuk z ciosanych kamiennych bloków. Przez ponad sto pięćdziesiąt lat badacze spierali się, czy powstał za czasów Heroda Wielkiego, czy dopiero siedem stuleci później, pod rządami muzułmańskich Umajjadów. Rozstrzygnięcie tego sporu wymagało nie łopaty, lecz spektrometru masowego i pojedynczych zwęglonych ziaren zaprawy sprzed dwóch tysięcy lat.
Czym jest to „odkrycie”
Łuk Wilsona to pierwszy z ciągu monumentalnych łuków, które niegdyś podtrzymywały wielki most (nazywany przez odkrywców „Wielką Groblą”) łączący Górne Miasto na zachodnim wzgórzu Jerozolimy ze Wzgórzem Świątynnym. Konstrukcja przerzucona była nad doliną Tyropeonu na długości ok. 100 metrów i niosła zarówno ruchliwą ulicę, jak i ostatni odcinek akweduktu doprowadzającego wodę ze zbiorników Salomona koło Betlejem wprost na teren świątyni. Dziś sam łuk – o rozpiętości ok. 12,8–13 metrów – znajduje się we wnętrzu tzw. Tuneli Ściany Zachodniej, tuż przy północnym krańcu placu modlitwy.
Strukturę udokumentował w latach 1864–1865 brytyjski oficer inżynierii Charles Wilson, prowadzący brytyjski Ordnance Survey (pomiar geodezyjny) Jerozolimy; sam Wilson zaznaczył, że to kierujący pomiarem Sir Henry James nazwał łuk jego nazwiskiem. Kilka lat później dokładniejszych wykopalisk w tym miejscu dokonał Charles Warren, który nazwał most „Wielką Groblą”, a biegnący wzdłuż niego korytarz – „Tajnym Przejściem”.
Przez dekady archeolodzy nie potrafili zgodnie ustalić, kiedy łuk powstał – propozycje dat rozciągały się na przestrzeni około 700 lat, od czasów Heroda Wielkiego aż po okres umajjadzki (VII–VIII w. n.e.). Część badaczy, w tym Dan Bahat, po wykopaliskach po wojnie sześciodniowej 1967 roku, opowiadała się za późną, umajjadzką datą. Przełom przyniosły wykopaliska Izraelskiego Urzędu Starożytności (IAA) prowadzone w tunelach w latach 2015–2019 pod kierunkiem dr. Joe Uziela, Tehilli Lieberman i dr. Avi Solomona, we współpracy z Instytutem Weizmanna (prof. Elisabetta Boaretto, dr Johanna Regev). Zespół pobrał 33 próbki zwęglonej materii organicznej uwięzionej w zaprawie między blokami budowlanymi na różnych etapach konstrukcji i poddał je datowaniu radiowęglowemu w laboratorium D-REAMS, łącząc wyniki z analizą stratygraficzną. Wyniki opublikowano w czerwcu 2020 roku w czasopiśmie „PLOS ONE”.
Okazało się, że most powstawał w dwóch etapach. Pierwszy, datowany na lata 20 p.n.e.–20 n.e., przypada na czasy Heroda Wielkiego lub tuż po jego śmierci – ówczesny most miał szerokość ok. 7,5 metra. Drugi etap, z lat 30–60 n.e. (okres rzymskich prokuratorów, m.in. Poncjusza Piłata), to podwojenie szerokości mostu do ok. 15 metrów. Zamiast rozpiętości siedmiuset lat naukowcy zawęzili dyskusję do zaledwie około siedemdziesięciu – od Heroda do połowy I wieku n.e. Pod samym łukiem odkryto też niedokończoną, niewielką rzymską budowlę o charakterze teatru (teatron), datowaną na lata 95–135 n.e., z czasów Hadriana – porzuconą prawdopodobnie z powodu powstania Bar-Kochby (132–136 n.e.) lub śmierci cesarza. To rzadki ślad rzymskiej działalności budowlanej w Jerozolimie między dwoma żydowskimi powstaniami.
Powiązanie z Pismem
Temat rozdziału 21 Ewangelii Łukasza to mowa Jeszui (Jezusa) o przyszłości świątyni jerozolimskiej, wygłoszona na jej dziedzińcach niedługo przed jego śmiercią. Gdy uczniowie zwrócili uwagę na wspaniałość budowli Heroda, Jezus odpowiedział zapowiedzią jej zagłady: „A gdy niektórzy mówili o świątyni, że jest ozdobiona pięknymi kamieniami i darami, powiedział: Przyjdą dni, w których z tego, co widzicie, nie zostanie kamień na kamieniu, który by nie był zwalony” (Łk 21,5–6 UBG). Właśnie taki rozmach – kamienne mosty, akwedukty, monumentalne mury – budził zachwyt pielgrzymów przybywających na Wzgórze Świątynne, a Wielka Grobla wraz z Łukiem Wilsona była jedną z głównych arterii prowadzących z zamieszkanego przez elity Górnego Miasta wprost na dziedzińce świątyni.
Ewangelista dodaje, że w ostatnich dniach przed aresztowaniem Jezus „w ciągu dnia nauczał w świątyni, a w nocy wychodził i przebywał na górze zwanej Oliwną” (Łk 21,37 UBG) – opis codziennego ruchu tysięcy ludzi między miastem, świątynią a okolicznymi wzgórzami, który dobrze oddaje skalę i znaczenie takich przepraw komunikacyjnych jak most nad doliną Tyropeonu. Dalej w tym samym rozdziale pada zapowiedź oblężenia: „A gdy zobaczycie Jerozolimę otoczoną przez wojska, wtedy wiedzcie, że jej spustoszenie jest bliskie” (Łk 21,20 UBG), a w konsekwencji – rozproszenie mieszkańców i zniszczenie miasta: „I polegną od ostrza miecza, i będą uprowadzeni w niewolę między wszystkie narody. A Jerozolima będzie deptana przez pogan, aż wypełnią się czasy pogan” (Łk 21,24 UBG). Właśnie ten most – według relacji Józefa Flawiusza – stał się areną dramatycznych wydarzeń oblężenia roku 70 n.e., gdy na nim rozgrywały się negocjacje między Tytusem a obrońcami miasta, zanim świątynia legła w gruzach.
Co pewne, a co dyskutowane
- Pewne: istnienie monumentalnego mostu łączącego Górne Miasto ze Wzgórzem Świątynnym w okresie Drugiej Świątyni oraz dwuetapowa budowa Łuku Wilsona – najpierw za Heroda Wielkiego lub tuż po nim (20 p.n.e.–20 n.e.), a następnie poszerzenie konstrukcji w latach 30–60 n.e. – potwierdzone niezależnie datowaniem radiowęglowym i analizą stratygraficzną w badaniu z 2020 roku.
- Pewne: most i teren wokół niego pełniły funkcję głównej trasy dojścia na dziedzińce świątynne oraz niosły ostatni odcinek akweduktu zasilającego świątynię w wodę; opisuje je również Józef Flawiusz w „Wojnie żydowskiej”, wspominając most nad Tyropeonem, łączący Górne Miasto ze świątynią, na którym Tytus prowadził rozmowy z obrońcami miasta.
- Dyskutowane: przez dekady trwał spór o datę powstania łuku – od Heroda po epokę umajjadzką (rozpiętość ok. 700 lat); część badaczy (m.in. Dan Bahat po wykopaliskach z lat 70. i 80. XX w.) opowiadała się za znacznie późniejszym datowaniem. Rozstrzygnęło je dopiero połączenie datowania radiowęglowego z mikroarcheologią w 2020 roku, choć warstwy późniejszych przebudów (bizantyjskich, umajjadzkich, mameluckich, osmańskich) nadal komplikują odczyt widocznej dziś kamieniarki – to, co turysta ogląda na powierzchni, w dużej mierze pochodzi z napraw nałożonych na herodiański rdzeń.
- Dyskutowane: przez ponad wiek panowało przekonanie, oparte na XIX-wiecznych ustaleniach Edwarda Robinsona, że pozostałością mostu Józefa Flawiusza są kamienie znane dziś jako Łuk Robinsona, kilkaset metrów na południe. Nowsze wykopaliska wykazały jednak, że ta konstrukcja była podstawą schodów prowadzących do bramy w murze, a nie mostem – sam Wilson już w XIX wieku intuicyjnie wskazywał raczej na „swój” łuk jako pozostałość grobli opisanej przez Józefa Flawiusza, co dziś podziela większość badaczy topografii antycznej Jerozolimy.
Znaczenie
Łuk Wilsona pokazuje, z jakim rozmachem Herod Wielki i jego następcy przebudowywali Wzgórze Świątynne – i to właśnie ten rozmach, według ewangelisty Łukasza, wzbudzał podziw uczniów Jezusa i stał się punktem wyjścia do jego zapowiedzi zniszczenia świątyni. Badanie z 2020 roku ma też szersze znaczenie metodologiczne: pokazuje, że nawet w gęsto zabudowanym, wielokrotnie przebudowywanym mieście jak Jerozolima połączenie datowania radiowęglowego pojedynczych ziaren zaprawy z drobiazgową stratygrafią potrafi zawęzić datowanie budowli z kilku stuleci do zaledwie kilkudziesięciu lat.
Dla czytelnika Ewangelii ważne jest coś jeszcze: fundamenty Wzgórza Świątynnego, w tym Łuk Wilsona, w dużej mierze przetrwały katastrofę roku 70 n.e., mimo że sama świątynia – zgodnie z zapowiedzią z Łukasza 21 – została zrównana z ziemią. To przypomnienie, że archeologia nie tyle „dowodzi” treści proroctwa, ile pozwala zobaczyć fizyczne realia miejsca, w którym rozgrywały się opisane w Ewangeliach wydarzenia, i skalę katastrofy, jaka spotkała Jerozolimę kilka dekad później.
Źródła
- Regev, J., Uziel, J., Lieberman, T., Solomon, A., Gadot, Y., Ben-Ami, D., Boaretto, E., „Radiocarbon dating and microarchaeology untangle the history of Jerusalem’s Temple Mount: A view from Wilson’s Arch”, PLOS ONE, czerwiec 2020 – pełny artykuł naukowy z wynikami datowania radiowęglowego: journals.plos.org (wersja PMC: pmc.ncbi.nlm.nih.gov).
- Weizmann Institute of Science, „Solving the Riddle: When was Wilson’s Arch, under Jerusalem’s Temple Mount, Built?” – opis metodologii i roli laboratorium D-REAMS: wis-wander.weizmann.ac.il.
- Wikipedia (en), „Wilson’s Arch (Jerusalem)” – historia odkrycia, wymiary, funkcja mostu i akweduktu, stan obecny: en.wikipedia.org.
- Tom Powers, „The Bridge That Never Was” (View from Jerusalem) – analiza sporu o identyfikację mostu Józefa Flawiusza z Łukiem Wilsona wobec wcześniejszych ustaleń Edwarda Robinsona: israelpalestineguide.wordpress.com.
- Flavius Josephus, „Wojna żydowska”, ks. VI, rozdz. 6 – opis mostu łączącego Górne Miasto ze świątynią podczas oblężenia roku 70 n.e.: perseus.tufts.edu.
- Cytaty biblijne: Uwspółcześniona Biblia Gdańska (UBG), Łk 21,5–6.20.24.37.