Skrybowie Biblia

Wielki Ołtarz Zeusa w Pergamonie („tron szatana”)

Wielki Ołtarz Zeusa w Pergamonie ("tron szatana")

Autor:

Redakcja Odkryj Biblię

w

W liście do zboru w Pergamonie zmartwychwstały Chrystus posługuje się zaskakująco konkretnym określeniem: pisze, że wie, gdzie mieszkają jego wyznawcy – „tam, gdzie jest tron szatana” (Obj 2,13). Czy to metafora, czy wskazanie na realny obiekt, który można było zobaczyć na własne oczy? Wykopaliska prowadzone na akropolu antycznego Pergamonu w Azji Mniejszej odsłoniły kandydata na miano tego tronu: kolosalny ołtarz Zeusa, dziś zrekonstruowany w Muzeum Pergamońskim w Berlinie. Czy rzeczywiście o niego chodziło Janowi – i skąd w ogóle wiadomo, że Pergamon zasłużył sobie na aż tak mroczną etykietę?

Czym jest to „odkrycie”

Wielki Ołtarz Zeusa powstał w Pergamonie – greckim mieście-państwie w zachodniej Azji Mniejszej (dziś Bergama w Turcji) – za panowania króla Eumenesa II, prawdopodobnie w latach 166–156 p.n.e., jako monumentalny pomnik zwycięstw nad Galatami i innymi przeciwnikami. Budowla w kształcie podkowy, o wymiarach około 36 na 33 metry, stała na tarasie akropolu, dobrze widoczna z niższych partii miasta. Otaczał ją fryz Gigantomachii – licząca ponad 113 metrów, jedna z najdłuższych zachowanych greckich płaskorzeźb, przedstawiająca walkę bogów olimpijskich z gigantami – a wewnątrz dziedzińca biegł drugi, spokojniejszy fryz opowiadający legendarne dzieje Telefosa, mitycznego założyciela miasta. Skromne resztki inskrypcji sugerują poświęcenie Zeusowi i Atenie, choć dokładny adresat kultu wciąż budzi dyskusje badaczy.

Ołtarz odkrył i wydobył niemiecki inżynier Carl Humann, który prowadził oficjalne wykopaliska na akropolu w latach 1878–1886 za zgodą władz osmańskich. Na mocy porozumienia między Berlinem a Stambułem płaskorzeźby od 1879 roku sukcesywnie wywożono do Niemiec. Po latach przechowywania i pierwszej prowizorycznej ekspozycji ołtarz trafił do specjalnie wybudowanego Pergamonmuseum na Wyspie Muzeów w Berlinie, otwartego w obecnym kształcie w 1930 roku. Od 2014 roku sala z ołtarzem była zamknięta z powodu prac remontowych, a od października 2023 roku zamknięte jest całe skrzydło północne muzeum; jego ponowne otwarcie zapowiedziano na czerwiec 2027 roku. W tym czasie fragmenty rzeźb i rekonstrukcję ołtarza w oryginalnym kontekście miasta można oglądać w pobliskiej rotundzie z panoramą Yadegara Asisiego.

Powiązanie z Pismem

Pergamon jest adresatem trzeciego z siedmiu listów otwierających Apokalipsę. Chrystus mówi do tamtejszego zboru: „Znam twoje uczynki i wiem, gdzie mieszkasz – tam, gdzie jest tron szatana – a trzymasz się mojego imienia i nie wyparłeś się mojej wiary nawet w dniach, gdy Antypas, mój wierny świadek, został zabity u was, tam, gdzie mieszka szatan” (Obj 2,13 UBG). To jedyne miejsce w Nowym Testamencie, w którym pada sformułowanie „tron szatana” w odniesieniu do konkretnego miasta – i jedyna wzmianka o Antypasie, którego imię nie pojawia się nigdzie indziej w Biblii ani we współczesnych mu źródłach pozabiblijnych.

List kończy się wezwaniem do opamiętania wobec tych, którzy „trzymają się nauki Balaama” i nauki nikolaitów (Obj 2,14–15), a także ostrzeżeniem: „Pokutuj! A jeśli nie, przyjdę do ciebie szybko i będę walczył z nimi mieczem moich ust” (Obj 2,16 UBG). Pergamon był w I wieku n.e. jednym z najważniejszych ośrodków religijnych rzymskiej prowincji Azja – miastem nasyconym świątyniami, ołtarzami i kultem cesarskim – dlatego wierność „imieniu” Chrystusa musiała się tam wiązać z realnym naciskiem społecznym i politycznym, nie tylko z abstrakcyjną pokusą.

Co pewne, a co dyskutowane

Niepodważalne są fakty archeologiczne: datowanie ołtarza na II wiek p.n.e., jego wielkość i program rzeźbiarski, przebieg wykopalisk Humanna oraz obecność zabytku w Berlinie. Pewne jest też, że Pergamon jako pierwsze miasto w prowincji Azja otrzymał od Augusta zgodę na budowę świątyni kultu cesarskiego – Romie i Augustowi, w 29 r. p.n.e. (fakt poświadczony przez antycznego historyka Kasjusza Diona) – co dało miastu status „neokoros” (opiekuna świątyni cesarskiej), później nawet potrojony kolejnymi świątyniami dla Trajana i innych władców.

Dyskusyjne pozostaje natomiast to, co dokładnie Jan miał na myśli, pisząc o „tronie szatana”. Wśród badaczy krążą co najmniej cztery propozycje. Adela Yarbro Collins w głośnym artykule „Satan’s Throne” (Biblical Archaeology Review, 2006) broni identyfikacji z Wielkim Ołtarzem Zeusa – wskazując, że „tron” w Apokalipsie zwykle oznacza dosłowne siedzisko, a monumentalny, widoczny z daleka ołtarz świetnie by tę metaforę uzasadniał. Steven Friesen (2005, „Satan’s Throne, Imperial Cults and the Social Settings of Revelation”) uważa raczej, że chodzi ogólnie o kult cesarski i władzę rzymską w mieście – to ona, a nie pojedynczy pomnik, realnie zagrażała życiu chrześcijan, jak pokazuje los Antypasa. Thomas Witulski wskazuje z kolei na kolosalny posąg siedzącego Zeusa Filios w sanktuarium dobudowanym za Hadriana (ok. 129 r. n.e.) – bo to on, dosłownie, przedstawiał boga na tronie. Inni łączą wers z pobliskim Asklepiejonem, słynną lecznicą, której symbolem był wąż. Sama Collins rozważała też wariant ze świątynią Zeusa Filios, lecz odrzuciła go jako zbyt późny wobec datowania Apokalipsy (najczęściej przyjmowanego na ok. 95 r. n.e., za panowania Domicjana, choć część badaczy broni datowania wcześniejszego, z czasów Nerona).

Niepewna jest wreszcie sama postać Antypasa. Jedynym I-wiecznym źródłem o nim jest ten werset Apokalipsy. Późniejsza tradycja kościelna – poświadczona dopiero w znacznie młodszych tekstach hagiograficznych – dodaje, że był biskupem ustanowionym przez apostoła Jana i że zginął spalony żywcem we wnętrzu spiżowego byka. Szczegóły te nie mają potwierdzenia w źródłach współczesnych wydarzeniu i należy je traktować jako pobożną legendę, a nie ustalony fakt historyczny. Z tego względu status tematu określamy jako mieszany: archeologia ołtarza i historia miasta są solidnie udokumentowane, natomiast utożsamienie go z „tronem szatana” oraz szczegóły męczeństwa Antypasa pozostają w sferze poważnej, ale nierozstrzygniętej hipotezy.

Znaczenie

Niezależnie od tego, który pomnik – ołtarz Zeusa, świątynia cesarska czy Asklepiejon – krył się za słowami „tron szatana”, wykopaliska w Pergamonie potwierdzają coś ważniejszego niż punktowa identyfikacja: list z Apokalipsy nie powstał w próżni literackiej, lecz odnosił się do miasta rzeczywiście przesyconego monumentalną religijnością pogańską i pierwszym w Azji kultem cesarza. To pomaga zrozumieć, dlaczego trwanie „przy imieniu” Chrystusa mogło kosztować życie – tak jak w przypadku Antypasa – i dlaczego autor natchniony wybrał akurat tak drastyczne słowa wobec zboru w tym konkretnym mieście, a nie w żadnym z pozostałych sześciu.

Dla współczesnego czytelnika ruiny Pergamonu i jego ołtarz w Berlinie są więc przede wszystkim świadectwem realiów, w jakich funkcjonowały pierwsze wspólnoty chrześcijańskie: otoczone przez potężne, kosztowne, wielowiekowe instytucje religijne i polityczne, musiały decydować się na wierność, która była kosztowna i publicznie widoczna. Archeologia nie rozstrzyga, czy Jan wskazywał palcem akurat na ten ołtarz – ale pokazuje, że metafora „tronu szatana” miała bardzo konkretne, namacalne tło.

Źródła

Więcej wpisów