W dyplomatycznym archiwum egipskiego faraona, w piaskach Amarny, znaleziono glinianą tabliczkę z opowieścią, która brzmi dziwnie znajomo. Mędrzec obdarzony przez boga niezwykłą wiedzą staje przed bramą nieba, gdzie ofiarowują mu „chleb życia” i „wodę życia”. Odmawia — i traci nieśmiertelność na zawsze. Dlaczego ta mezopotamska historia tak przypomina trzeci rozdział Księgi Rodzaju? I czy to na pewno ta sama opowieść?
Czym jest to „odkrycie”
Mit o Adapie (znany też jako „Adapa i wiatr południowy”) to jeden z najstarszych zachowanych tekstów mezopotamskich poruszających temat utraconej nieśmiertelności. Nie jest to pojedyncze znalezisko, lecz zespół tabliczek pisanych pismem klinowym, odkrywanych na przestrzeni ponad stu lat w kilku miejscach.
- Fragment z Amarny (EA 356). Najobszerniejszy i najstarszy zachowany fragment akadyjski pochodzi z egipskiej Amarny (Achetaton), z archiwum korespondencji faraona Amenhotepa IV (Echnatona). Odkryto go w 1887 roku wśród tzw. listów amarneńskich. Tabliczka datowana jest na XIV wiek p.n.e. (okres kasycki / środkowobabiloński) i przechowywana jest w Muzeum Bliskowschodnim w Berlinie (Vorderasiatisches Museum) pod numerem inwentarzowym VAT 348. Co ciekawe, choć znaleziono ją w Egipcie, analizy wskazują na jej babilońskie pochodzenie — służyła zapewne jako tekst ćwiczebny dla egipskich skrybów uczących się akadyjskiego.
- Fragmenty z Niniwy. Kolejne fragmenty (w wydaniach naukowych oznaczane literami A, A1, C, D, E) pochodzą z biblioteki króla asyryjskiego Aszurbanipala (668–627 p.n.e.) w Niniwie i są dziś częścią zbiorów British Museum. Powstały około siedmiu wieków po wersji z Amarny, ale kopiowano je ze starszych babilońskich oryginałów.
- Sumeryjskie ślady. Najstarsze wzmianki o Adapie odnaleziono na tabliczkach z Tell Haddad (starożytne Meturan), datowanych mniej więcej na lata 1900–1600 p.n.e.
Sama fabuła jest zwięzła i dramatyczna. Adapa to mędrzec i kapłan boga Ea (Enki) z miasta Eridu — w tradycji mezopotamskiej pierwszy z siedmiu apkallu, przedpotopowych mędrców, których bóg wysłał, by nauczyli ludzkość sztuk cywilizacji. Późniejszy autor Berossos utożsamił go z „człowiekiem-rybą” Oannesem. Ea obdarzył Adapę ogromną mądrością, ale nie dał mu życia wiecznego. Pewnego dnia, gdy Adapa łowił ryby, wiatr południowy wywrócił jego łódź. Rozgniewany mędrzec „złamał skrzydła” wiatru, unieruchamiając go na siedem dni. Za ten czyn najwyższy bóg nieba Anu wezwał go przed swoje oblicze.
Przed drogą Ea udzielił Adapie rady: ma okazać żałobę, by przychylnie nastawić strażników bramy niebios (bogów Dumuziego i Gizzidę), a przede wszystkim — gdy zaoferują mu „chleb śmierci” i „wodę śmierci”, nie wolno mu tknąć ani jednego, ani drugiego; może natomiast przyjąć szatę i olejek. Adapa posłuchał dokładnie. Tyle że Anu, ułagodzony, kazał podać mu nie pokarm śmierci, lecz chleb i wodę życia, które dałyby człowiekowi nieśmiertelność. Adapa, wierny ostrzeżeniu swojego boga, odmówił. Anu roześmiał się i zapytał, dlaczego nie chce jeść i pić — a gdy usłyszał o radzie Ea, odesłał mędrca z powrotem na ziemię. Szansa na życie wieczne przepadła: człowiek pozostał śmiertelny.
Powiązanie z Pismem
Tematyczne pokrewieństwo z opowieścią o Adamie z Księgi Rodzaju jest wyraźne: w obu przypadkach człowiek zostaje obdarzony wyjątkową mądrością, ale dostęp do nieśmiertelności zostaje przed nim zamknięty, a rozstrzyga o tym spożycie albo odmowa spożycia pokarmu, powiązane z posłuszeństwem wobec bóstwa.
W Edenie Jahwe (PAN) stawia człowiekowi wyraźny zakaz, którego złamanie oznacza śmierć:
„Ale z drzewa poznania dobra i zła jeść nie będziesz, bo tego dnia, kiedy zjesz z niego, na pewno umrzesz” (Rdz 2,17 UBG).
Wąż odwraca tę groźbę, obiecując zamiast śmierci — boską wiedzę:
„Na pewno nie umrzecie; Ale Bóg wie, że tego dnia, gdy z niego zjecie, otworzą się wasze oczy i będziecie jak bogowie znający dobro i zło” (Rdz 3,4–5 UBG).
Najbliższa mitowi o Adapie jest jednak scena wygnania z ogrodu, gdzie chodzi wprost o odcięcie człowieka od źródła nieśmiertelności — drzewa życia:
„Oto człowiek stał się jak jeden z nas, znający dobro i zło. Wygnajmy go więc, aby nie wyciągnął swej ręki i nie wziął z drzewa życia, by jeść i żyć na wieki” (Rdz 3,22 UBG).
W obu opowieściach powraca ten sam motyw: gdyby człowiek uzyskał życie wieczne, „stałby się jak” istota boska, dlatego zostaje mu ono odebrane. W micie o Adapie decyduje odmowa spożycia pokarmu życia; w Księdze Rodzaju — spożycie owocu wbrew zakazowi, po którym cheruby strzegą „drogi do drzewa życia” (Rdz 3,24 UBG).
Co pewne, a co dyskutowane
Pewne jest istnienie samego tekstu i jego dawność. Tabliczki są realnymi, opublikowanymi znaleziskami: fragment z Amarny (VAT 348) i fragmenty z biblioteki Aszurbanipala w British Museum to zabytki o solidnej proweniencji, a standardowe wydanie krytyczne opracował Shlomo Izre’el (Adapa and the South Wind: Language Has the Power of Life and Death, 2001). Mit jest zatem starszy od zachowanych rękopisów Księgi Rodzaju i niezależnie poświadcza, że temat utraconej nieśmiertelności był w starożytnym Bliskim Wschodzie żywy na długo przed spisaniem hebrajskiej wersji.
Dyskutowana pozostaje natomiast rzekoma bezpośrednia zależność między tekstami. Wcześni badacze, jak Albert T. Clay, dostrzegali w Adapie pierwowzór biblijnego Adama. Stanowczo zaprzeczył temu asyriolog Alexander Heidel, pisząc, że „legenda o Adapie i biblijna historia (Adama) są w gruncie rzeczy tak odległe jak antypody”. Późniejsi autorzy (np. Niels-Erik Andreasen w 1981 r.) uznawali paralele za warte analizy, ale nie za dowód literackiego zapożyczenia. Dziś przeważa ostrożność: podobieństwo jest tematyczne, nie da się wykazać, że autor Księgi Rodzaju znał czy przepisywał akurat ten mit.
Sporne bywa też samo brzmienie klinowego tekstu. Nie zachowało się zakończenie, a kluczowa scena dopuszcza dwie interpretacje. Czy Ea celowo oszukał Adapę, by człowiek nie osiągnął boskiego statusu i pozostał związany ze służbą świątynną — czy raczej sam pomylił się co do zamiaru Anu? Uczeni (m.in. Izre’el) nie są tu zgodni, a od tego rozstrzygnięcia zależy cały sens opowieści.
Ostrożnie należy też traktować popularne zestawienie imion Adapa i Adam. Bywa, że wywodzi się je od wspólnego rdzenia, jednak związek etymologiczny nie jest udowodniony i większość badaczy uznaje go za spekulację.
Znaczenie
Mit o Adapie nie „potwierdza” ani nie „obala” Księgi Rodzaju — pokazuje coś subtelniejszego. Ludzkość Bliskiego Wschodu od tysiącleci zmagała się z tym samym pytaniem: dlaczego istota tak mądra jak człowiek musi umierać? Biblia wchodzi w tę rozmowę, ale udziela zdecydowanie odmiennej odpowiedzi.
W micie mezopotamskim człowiek traci nieśmiertelność przez posłuszeństwo — słucha rady Ea, a bogowie okazują się kapryśni, może i podstępni; wina leży niejako po stronie niejasnych intencji bóstw. W Księdze Rodzaju jest odwrotnie: człowiek traci dostęp do drzewa życia przez nieposłuszeństwo wobec jednoznacznego słowa Boga, a sam Bóg pozostaje sprawiedliwy i spójny. Zamiast panteonu rywalizujących bogów mamy jednego Stwórcę; zamiast fatalizmu — moralną odpowiedzialność człowieka.
Dla czytelnika Pisma to kontekst cenny właśnie przez kontrast. Wspólne tło kulturowe uwiarygadnia starożytność biblijnej problematyki, a jednocześnie uwypukla oryginalność przesłania: utrata życia wiecznego nie jest u Mojżesza dziełem boskiego kaprysu, lecz konsekwencją zerwanego zaufania — i to właśnie do „drogi do drzewa życia” prowadzi dalej cała biblijna narracja o odkupieniu.
Źródła
- Adapa — hasło encyklopedyczne omawiające fabułę, rękopisy (Amarna, Niniwa), datowanie i spór o paralele z Adamem. en.wikipedia.org/wiki/Adapa
- Joshua J. Mark, The Myth of Adapa, World History Encyclopedia — przystępne omówienie mitu, roli Ea i Anu oraz paraleli edeńskich. worldhistory.org/article/216/the-myth-of-adapa/
- Shlomo Izre’el, Adapa and the South Wind: Language Has the Power of Life and Death (Mesopotamian Civilizations 10, 2001) — standardowe wydanie krytyczne wszystkich fragmentów. muse.jhu.edu/book/80889/
- EA 356 — The Myth of Adapa and the South Wind (VAT 348), w: The Amarna Scholarly Tablets, Brill — opis tabliczki z Amarny, jej numeru inwentarzowego i babilońskiego pochodzenia. brill.com/display/book/9789004676596
- Cytaty biblijne: Uwspółcześniona Biblia Gdańska (UBG), Rdz 2,17; 3,4–5.22.24.