W grobowcach nad Nilem, obok scen uczt i muzyki, egipscy artyści przedstawiali czasem niewidomego harfiarza śpiewającego gościom pieśń o zaskakująco śmiałej treści: skoro nikt jeszcze nie wrócił z krainy zmarłych, lepiej cieszyć się chlebem, winem i wonnym olejkiem, dopóki jeszcze można. Kilkanaście wieków później hebrajski mędrzec, autor Księgi Kaznodziei, formułuje niemal tę samą radę: „idź, jedz z radością swój chleb”. Przypadek, wspólne doświadczenie śmiertelności człowieka, czy ślad realnego kontaktu dwóch mądrościowych tradycji starożytnego Bliskiego Wschodu?
Czym jest to „odkrycie”
„Pieśni harfiarza” (ang. Harper’s Songs) to nie jeden zabytek, lecz cały gatunek egipskiej poezji pogrzebowo-biesiadnej, znany z inskrypcji grobowych, stel i papirusów od Średniego Państwa (ok. XX-XVIII w. p.n.e.) aż po epokę grecko-rzymską. Ich cechą rozpoznawczą jest wizerunek niewidomego harfiarza grającego przed zmarłym i jego rodziną podczas uczty żałobnej albo corocznych obrzędów przy grobowcu.
Najsłynniejszy egzemplarz to tzw. Pieśń z grobowca króla Antefa. Zachowała się w dwóch niezależnych źródłach: na Papirusie Harris 500 (nr inw. British Museum EA 10060) z okresu ramessydzkiego (XIX-XX dynastia, ok. 1292-1077 p.n.e.) oraz w kaplicy grobowej urzędnika Paatenemheba w Sakkarze — zmarłego u progu okresu amarneńskiego, ok. połowy XIV w. p.n.e. — skąd relief z harfiarzem trafił do Rijksmuseum van Oudheden w Lejdzie. Obie kopie odtwarzają, z drobnymi wariantami, starszy utwór sięgający jeszcze Średniego Państwa.
Treść jest wyjątkowo odważna jak na religijność egipską: pieśń poddaje w wątpliwość pewność szczęśliwego życia pozagrobowego i — w duchu, który egiptolodzy określają mianem „pieśni heretyckiej” — poleca: namaść głowę mirrą, ubierz się w cienki len, namaść się wybornymi olejkami, „idź za popędem serca, dopóki żyjesz”, bo przecież „nikt, kto odszedł, jeszcze nie wrócił”. To wezwanie do korzystania z chwili wobec nieuchronności i niepewnej natury śmierci.
Co istotne, egipska tradycja nie mówiła w tej sprawie jednym głosem. Inne pieśni harfiarza z Nowego Państwa — jak ta z tebańskiego grobowca kapłana Neferhotepa — świadomie polemizują z owym sceptycyzmem, przywracając wiarę w błogosławioną wieczność i krytykując „bezbożne” pieśni typu antefowego jako błąd. Gatunek ten był więc przedmiotem sporu w samym Egipcie, zanim ktokolwiek zaczął się zastanawiać nad jego echami w Biblii.
Powiązanie z Pismem
Rozdział 9 Księgi Kaznodziei zawiera jeden z najbardziej znanych fragmentów tej księgi — wezwanie do korzystania z życia wobec wspólnego wszystkim losu, jakim jest śmierć. Kaznodzieja przypomina najpierw, że ten sam los spotyka sprawiedliwego i niegodziwego (Koh 9,2), a „umarli o niczym nie wiedzą” (Koh 9,5), po czym formułuje praktyczny wniosek:
„Idź więc, jedz z radością swój chleb i pij z wesołym sercem swe wino, gdyż Bóg już przyjął twoje dzieła” (Koh 9,7 UBG).
„Niech twoje szaty będą zawsze białe i niech nie zabraknie olejku na twoją głowę” (Koh 9,8 UBG).
„Wszystko, cokolwiek twoja ręka postanowi czynić, czyń z całej swojej siły; nie ma bowiem żadnej pracy ani zamysłu, ani wiedzy, ani mądrości w grobie, do którego zmierzasz” (Koh 9,10 UBG).
Zestawienie z egipską pieśnią harfiarza rzuca się w oczy: tam mirra na głowę i cienki len — tu olejek na głowę i białe szaty; tam „idź za popędem serca” — tu „czyń z całej swojej siły”; tam argument, że nikt nie wraca z krainy umarłych — tu że „w grobie… nie ma żadnej pracy ani wiedzy”. Nawet kolejność motywów — jedzenie i picie, strój i namaszczenie, radość z małżonką (Koh 9,9), działanie za życia — jest zbliżona do schematu znanego z tekstów egipskich. Badacze, m.in. Stefan Fischer w artykule opublikowanym w „Journal for the Study of the Old Testament” (2002), wskazywali, że Kaznodzieja posługuje się nie tylko tym samym motywem, lecz miejscami także zbliżoną frazeologią.
Warto przy tym zauważyć rys teologiczny, który odróżnia oba teksty: u Koheleta radość z chleba i wina nie jest tylko osobistą decyzją wobec niepewności zaświatów, lecz — jak podkreśla werset 9,7 — została „już przyjęta” przez Boga. W całej Księdze Kaznodziei nie pada zresztą ani razu własne imię Boga, Jahwe (PAN) — autor konsekwentnie posługuje się ogólnym określeniem Elohim (Bóg), stosownym dla rozważań o ludzkim losie „pod słońcem”, wspólnym wszystkim narodom, nie tylko Izraelowi.
Co pewne, a co dyskutowane
Pewne jest istnienie samego gatunku i konkretnych zabytków: Papirus Harris 500 rzeczywiście znajduje się w British Museum, a relief z kaplicy Paatenemheba — w Lejdzie; obie kopie pieśni z grobowca Antefa są od dziesięcioleci publikowane w transliteracji i przekładzie (m.in. w klasycznym opracowaniu egiptolożki Miriam Lichtheim). Pewne jest też samo podobieństwo treści i sekwencji motywów między Koh 9,7-10 a pieśnią harfiarza — obserwacja powtarzana niezależnie przez wielu badaczy literatury biblijnej i egiptologów.
Dyskutowane pozostaje, czy mamy do czynienia z bezpośrednim zapożyczeniem literackim, czy z niezależnym wykorzystaniem wspólnego, szeroko rozpowszechnionego na starożytnym Bliskim Wschodzie toposu „ciesz się chwilą, bo śmierć jest pewna”. Za pierwszą tezą opowiada się Stefan Fischer, według którego „heretyckie” pieśni harfiarza trafiły do Izraela razem z egipską poezją miłosną, prawdopodobnie już w czasach przedmonarchicznych. Inni badacze, jak Michael V. Fox, podchodzą do sprawy ostrożniej, traktując ten motyw jako element szerszej mądrości starożytnego Bliskiego Wschodu, poświadczonej też w Mezopotamii: bardzo podobne rady (jedz, pij, ubierz się czysto, ciesz się żoną) wypowiada Siduri do Gilgamesza w babilońskim eposie o Gilgameszu — tekście niezależnym od Egiptu. Nie da się więc jednoznacznie rozstrzygnąć, czy podobieństwo wynika z zapożyczenia, czy z tego, że różne kultury niezależnie dochodziły do zbliżonych wniosków wobec tej samej granicznej sytuacji człowieka.
Drugą kwestią sporną jest datowanie samej Księgi Kaznodziei. Tradycja żydowska i konserwatywna egzegeza chrześcijańska łączą księgę z Salomonem (X w. p.n.e.), zgodnie z jej incipitem: „Słowa Kaznodziei, syna Dawida, króla w Jerozolimie” (Koh 1,1). Większość badaczy krytycznych, wskazując na cechy języka hebrajskiego (późna hebrajszczyzna, zapożyczenia z perskiego, np. „pardes”), datuje redakcję księgi na okres perski lub wczesnohellenistyczny — między 450 a 180 r. p.n.e.; najstarszy fragment rękopiśmienny, 4QQoha z Qumran, pochodzi paleograficznie z II w. p.n.e. Ma to znaczenie dla drogi przekazu: pieśń o Antefie powstała w Średnim Państwie i była wciąż kopiowana w okresie ramessydzkim, więc niezależnie od przyjętej datacji Kaznodziei, od egipskiego pierwowzoru do zapisania tekstu biblijnego upłynęło co najmniej kilka stuleci, a może i ponad tysiąc lat — co czyni prawdopodobnym, że motyw ten był w regionie znany od dawna, niezależnie od konkretnej drogi transmisji.
Znaczenie
Zestawienie egipskich pieśni harfiarza z Koh 9,7-10 nie służy dowodzeniu, że tekst biblijny „skopiował” pogańską poezję, lecz pokazuje coś innego: Kaznodzieja pisał w realnym kontekście literackim starożytnego Bliskiego Wschodu, posługując się formami znanymi czytelnikom z szerszej kultury regionu. To samo dotyczy innych ksiąg mądrościowych — Przypowieści Salomona czy Księgi Hioba — które również mają punkty styczne z egipską i mezopotamską literaturą mądrościową, bez utraty własnej, teologicznej tożsamości.
Świadomość tego kontekstu chroni też przed uproszczonym odczytaniem Koh 9,7-10 jako czystego hedonizmu w stylu „jedzmy i pijmy, bo jutro pomrzemy”. O ile egipska pieśń harfiarza opiera radę na niepewności, a nawet negacji zaświatów, o tyle Kaznodzieja umieszcza tę samą radę w relacji z Bogiem, który „już przyjął” ludzkie działania (Koh 9,7), i w ramach całej księgi, kończącej się wezwaniem, by „bać się Boga i zachowywać jego przykazania” (por. Koh 12,13). Egipska forma literacka zostaje przejęta i przeformułowana zgodnie z inną wizją rzeczywistości — taką, w której radość z codziennego chleba jest darem, a nie ucieczką przed rozpaczą.
Źródła
- Harper’s Songs — Wikipedia — omówienie gatunku, chronologii i przykładowych grobowców.
- Joshua J. Mark, „Harper’s Songs of Ancient Egypt”, World History Encyclopedia (2019) — periodyzacja Stare/Średnie/Nowe Państwo, nazwane teksty (Intef, Neferhotep), British Museum.
- Papyrus Harris 500 — Wikipedia — dane o papirusie BM EA10060, datowanie ramessydzkie, proweniencja.
- British Museum, obiekt EA10060 (Papyrus Harris 500) — rekord muzealny papirusu.
- Stefan Fischer, „Qohelet and 'Heretic’ Harpers’ Songs”, JSOT 26.4 (2002), s. 105-121 — argumentacja za bezpośrednią zależnością Koheleta od pieśni harfiarza.
- Michael V. Fox, „Qohelet on Pleasure”, TheTorah.com — wezwania do radości u Koheleta na tle mądrości starożytnego Bliskiego Wschodu.
- Ecclesiastes — Wikipedia — spór o datowanie i autorstwo księgi, cechy językowe, świadectwo z Qumran.
- „The Harpists’ Songs at Saqqara: Transmission, Performance, and Contexts” — kaplica Paatenemheba w Sakkarze i relief w Lejdzie.
- Cytaty biblijne: Uwspółcześniona Biblia Gdańska (UBG), Koh 1,1; 9,1-10; 12,13.