Skrybowie Biblia

Papirusy z Oksyrynchos — Nowy Testament

Autor:

Redakcja Odkryj Biblię

w

Setki tysięcy strzępów papirusu, wyrzucone niegdyś na śmietnik na skraju egipskiej pustyni — a wśród nich fragmenty tekstu, który dziś nazywamy Nowym Testamentem. Brzmi jak przypadek zbyt dobry, by był prawdziwy, ale właśnie tak wyglądało jedno z największych odkryć w historii badań nad Biblią. Miasto Oksyrynchos przez wieki gromadziło odpadki papierowe swoich mieszkańców, a suchy klimat zakonserwował je niemal idealnie. Co dokładnie znaleźli tam brytyjscy badacze na przełomie XIX i XX wieku i na ile przybliża nas to do słów spisanych przez ewangelistów?

Czym jest to „odkrycie”

Oksyrynchos (dziś el-Bahnasa) leżał około 160 km na południe od Kairu, przy starożytnym kanale Bahr Yusuf odchodzącym od Nilu. W okresie grecko-rzymskim i wczesnobizantyjskim było to spore miasto prowincjonalne z własną administracją, świątyniami, a od II–III wieku też prężną gminą chrześcijańską. Mieszkańcy przez stulecia wyrzucali zużyte dokumenty — rachunki, kontrakty, listy, spisy podatkowe, ale też teksty literackie i religijne — na pobliskie kopce śmieci na granicy pustyni. Brak wilgoci sprawił, że papirus, materiał nietrwały, przetrwał tam blisko dwa tysiące lat.

Systematyczne wykopaliska rozpoczęli w sezonie 1896/1897 dwaj młodzi badacze z Oksfordu, Bernard Pyne Grenfell i Arthur Surridge Hunt, pracujący na zlecenie Egypt Exploration Fund (dziś Egypt Exploration Society). Już w styczniu 1897 roku natrafili na fragment kodeksu z tekstem Ewangelii Mateusza — późniejszy Papirus 1 (P1). Wykopaliska kontynuowano do 1907 roku, a w kolejnych dekadach wracano do tego miejsca jeszcze kilkakrotnie.

Skala znaleziska jest trudna do ogarnięcia: z kopców wydobyto ponad pół miliona fragmentów tekstów, które wypełniły około 700 skrzyń wysłanych do Oksfordu. Od 1898 roku ukazuje się seria „The Oxyrhynchus Papyri” — dotąd opublikowano w niej kilka tysięcy tekstów (EES podaje liczbę ok. 6000), co jest wciąż niewielkim ułamkiem całości. Prace nad pozostałymi fragmentami trwają nieprzerwanie ponad sto lat po pierwszym wykopie.

Wśród tej masy dokumentów administracyjnych i literatury klasycznej znalazły się także dziesiątki najstarszych znanych fragmentów Nowego Testamentu. Z około 127 zarejestrowanych greckich papirusów NT (numeracja Gregory-Aland) aż 52, czyli ponad 40 procent, pochodzi z Oksyrynchos — to zdecydowanie największe pojedyncze źródło wczesnych świadków tekstu NT, jakie znamy. Do najważniejszych należą: P1 (Ewangelia Mateusza 1, Penn Museum w Filadelfii), P5 i P90 (Ewangelia Jana, odpowiednio British Library i Ashmolean Museum w Oksfordzie), P13 (List do Hebrajczyków, British Library) oraz P104 (Ewangelia Mateusza 21, Ashmolean Museum) — jeden z najwcześniej datowanych świadków tej ewangelii.

Powiązanie z Pismem

Najściślej z tematem tego artykułu wiąże się właśnie P1 — fragment papirusowej karty kodeksu, zawierający tekst Mateusza 1,1–9.12.14–20, czyli początek rodowodu Jezusa i fragment opisu Jego narodzenia. Grenfell i Hunt znaleźli go w pierwszych dniach kampanii 1896/1897 i opublikowali w pierwszym tomie „The Oxyrhynchus Papyri” już w 1898 roku. Rękopis datowany jest na podstawie paleografii na przełom II i III wieku — czasy oddalone od powstania samej ewangelii o niecałe sto kilkadziesiąt lat.

Tekst, jaki czytamy dziś w przekładach Biblii, zaczyna się słowami: „Księga rodu Jezusa Chrystusa, syna Dawida, syna Abrahama” (Mt 1,1 UBG). To właśnie ten fragment genealogii, prowadzącej od Abrahama przez Dawida do Józefa, znajduje się na ocalałej karcie P1. Zachowana karta sięga początku relacji o poczęciu Jezusa, lecz urywa się na wersecie 20 — obejmuje więc słowa: „A z narodzeniem Jezusa Chrystusa było tak: Gdy Maria, jego matka, została zaślubiona Józefowi, zanim się zeszli, okazało się, że jest brzemienna z Ducha Świętego” (Mt 1,18 UBG). Dalszy ciąg tego samego opowiadania — słowa anioła do Józefa: „I urodzi syna, któremu nadasz imię Jezus. On bowiem zbawi swój lud od jego grzechów” (Mt 1,21 UBG) oraz przywołanie starotestamentowej zapowiedzi: „Oto dziewica będzie brzemienna i urodzi syna, któremu nadadzą imię Emmanuel, co się tłumaczy: Bóg z nami” (Mt 1,23 UBG) — znajdował się już na kolejnej, niezachowanej karcie kodeksu.

Badaczy tekstu uderza zgodność brzmienia P1 z dużymi kodeksami z IV wieku — Synaickim i Watykańskim — powstałymi ponad sto lat później. Ten sam typ tekstu (aleksandryjski) widać też w P104, który zachował fragment przypowieści o dzierżawcach winnicy z Mateusza 21 i — co ciekawe — nie zawiera wersetu Mt 21,44, znanego z późniejszych, bizantyjskich odpisów. To drobny, ale wymowny przykład tego, jak wczesne papirusy z Oksyrynchos pozwalają śledzić rozwój tradycji tekstu, zamiast opierać się wyłącznie na średniowiecznych kopiach.

Co pewne, a co dyskutowane

Poza sporem pozostają fakty archeologiczne: miejsce i okoliczności wykopalisk Grenfella i Hunta, obecne miejsce przechowywania poszczególnych papirusów (P1 w Penn Museum pod numerem inwentarzowym E 2746, P90 i P104 w Ashmolean Museum, P5 i P13 w British Library) oraz treść zachowanych fragmentów — wielokrotnie fotografowanych, publikowanych i dostępnych do wglądu specjalistom. Nie budzi też wątpliwości, że korpus z Oksyrynchos jest największym pojedynczym źródłem najwcześniejszych rękopisów Nowego Testamentu.

  • Dokładne datowanie poszczególnych fragmentów pozostaje przedmiotem dyskusji. Paleografia — datowanie na podstawie stylu pisma — nie jest nauką ścisłą: ten sam charakter liter mógł być używany przez dziesięciolecia, a nawet ponad sto lat. Badacz Brent Nongbri (autor książki God’s Library, 2018) krytykuje wąskie datowania proponowane przez niektórych wcześniejszych papirologów, wskazując, że opierały się częściowo na porównaniach z innymi tekstami datowanymi równie niepewnie — czyli na rozumowaniu częściowo kołowym. Podobne zastrzeżenia formułowali m.in. Pasquale Orsini i Willy Clarysse.
  • Papirus 104 bywa w literaturze popularnej przedstawiany jako „najstarszy fragment Ewangelii Mateusza”, z datowaniem nawet na pierwszą połowę II wieku. Wydawcy oryginalnej publikacji (1997) i część badaczy, m.in. Peter M. Head, przyjmują ostrożniejszy przedział — od wczesnego do późnego II wieku — zaznaczając, że twierdzenia o wyjątkowo wczesnej dacie bywają nadinterpretacją materiału paleograficznego.
  • Papirus 52 (Rylands), popularny fragment Ewangelii Jana, bywa czasem mylnie wymieniany razem z korpusem z Oksyrynchos. W rzeczywistości Grenfell zakupił go w 1920 roku na egipskim rynku antykwarycznym, a dokładne miejsce znalezienia nie jest udokumentowane — mogło to być Oksyrynchos, ale równie dobrze inna miejscowość w rejonie Fajum. Nie warto przypisywać mu tej samej pewności proweniencji, jaką mają papirusy faktycznie wykopane przez Grenfella i Hunta.

Znaczenie

Znaczenie papirusów z Oksyrynchos dla studiów nad Nowym Testamentem trudno przecenić, choć warto formułować je precyzyjnie. Nie chodzi o to, że odkopany papirus „udowadnia” prawdziwość opisywanych wydarzeń — to pytanie wykracza poza możliwości archeologii. Chodzi o coś innego: fragmenty te dają badaczom bezpośredni dostęp do tekstu greckiego Nowego Testamentu sprzed wielkich kodeksów pergaminowych z IV wieku, które przez długi czas były najstarszymi dostępnymi świadkami. Dzięki dziesiątkom takich świadectw z Oksyrynchos można porównywać wersje tekstu i obserwować, jak stabilna — mimo naturalnych, drobnych wariantów pisarskich — pozostawała treść Ewangelii i Listów w pierwszych wiekach chrześcijaństwa.

P1 pokazuje, że rodowód i opis narodzenia Jezusa z Ewangelii Mateusza, czytany dziś choćby w Uwspółcześnionej Biblii Gdańskiej, odpowiada w istotnych szczegółach tekstowi zapisanemu zaledwie sto kilkadziesiąt lat po powstaniu tej ewangelii — i to w Egipcie, setki kilometrów od miejsca jej powstania, co świadczy o stosunkowo szybkim rozpowszechnieniu tekstu w basenie Morza Śródziemnego.

Praca nad zbiorem wciąż trwa. Opublikowano dotąd kilka tysięcy spośród setek tysięcy fragmentów, a wśród nieopracowanego materiału mogą się kryć kolejne skrawki wczesnochrześcijańskich tekstów — być może nawet nowe świadectwa Nowego Testamentu. Egypt Exploration Society i Uniwersytet Oksfordzki od lat prowadzą digitalizację tego zbioru, częściowo z udziałem ochotników transkrybujących teksty online, więc lista znanych papirusów NT z Oksyrynchos nie musi być zamknięta.

Źródła

Więcej wpisów