Skrybowie Biblia

Onomastikon Amenope a Filistyni

Onomastikon Amenope a Filistyni

Autor:

Redakcja Odkryj Biblię

w

Na odwrocie słynnego egipskiego papirusu z mądrościową „Nauką Amenemope” inny skryba, noszący przypadkiem to samo imię, spisał coś znacznie bardziej suchego: szkolną listę słów, jakie należało znać, by uchodzić za wykształconego urzędnika. Wśród nazw miast, zawodów i towarów pojawia się nagle ciąg egzotycznych nazw – Aszkelon, Aszdod, Gaza, a kilka pozycji dalej: Szerden, Czekker, Peleset. Czy zestawienie tych nazw obok siebie to przypadek szkolnej systematyki, czy zapis realnej geografii – śladu ludu, który dał imię całej krainie Palestyny i który Biblia nazywa Filistynami?

Czym jest to „odkrycie”

Onomastikon to starożytny gatunek tekstu egipskiego – encyklopedyczna lista rzeczowników pogrupowanych tematycznie, rodzaj podręcznika dla adeptów sztuki pisarskiej. Onomastikon Amenope (czasem zapisywany jako Amenemope) spisał „skryba ksiąg świętych w Domu Życia”, Amenemope syn Amenemope – co ważne, to inna postać niż domniemany autor znanego traktatu mądrościowego „Nauka Amenemope”, mimo że oba teksty trafiły na ten sam zwój.

Dokument liczy około 610 pozycji podzielonych na kategorie: zjawiska nieba, wody i ziemi; ludzie, urzędy i zawody; grupy ludów i typy społeczne; miasta egipskie; budowle i rodzaje gruntu; produkty rolne; napoje; wreszcie części tuszy wołowej. Zachowało się dziewięć–dziesięć fragmentarycznych kopii na papirusie, desce, skórze i ceramice. Najpełniejszą znalazł w 1890 roku w Al-Hiba w Środkowym Egipcie i kupił w Kairze rosyjski egiptolog Włodzimierz Golenišczew – leżała w naczyniu razem z „Opowieścią o Wenamonie”; dziś należy do zbiorów Muzeum Puszkina w Moskwie. Krótszy odpis zachował się na odwrocie papirusu BM 10474 w British Museum – tego samego zwoju, na którego stronie licowej spisano „Naukę Amenemope”. Całość opracował Alan Gardiner w dziele Ancient Egyptian Onomastica (1947).

Tekst powstał nie wcześniej niż za panowania Ramzesa IX (ok. 1129–1111 p.n.e.), umownie datuje się go na około 1100 rok p.n.e. – u samego schyłku Nowego Państwa, na progu tzw. Trzeciego Okresu Przejściowego. Kluczowy dla biblistyki jest fragment w sekcji ludów i grup społecznych: ciąg nazw miast Aszkelon, Aszdod, Gaza, a w tej samej części tekstu – nazwy ludów Szerden (Sherden), Czekker (Tjekker) i Peleset, po których następuje jeszcze nazwa Churma. To jedyny znany egipski dokument, w którym etnonim „Peleset” pojawia się w bezpośrednim sąsiedztwie nazw miast filistyńskiego Pięciogrodzia – choć, co istotne, na liście brakuje dwóch z pięciu miast: Gat i Ekronu.

Powiązanie z Pismem

Biblia zna filistyńskie Pięciogrodzie doskonale i wymienia je wielokrotnie jako jednostkę polityczną rządzoną przez pięciu książąt (hebr. seranim). W opisie ziemi jeszcze niepodbitej przez Izraela czytamy: „Od Szichoru, który jest naprzeciw Egiptu, aż do granicy Akaronu na północy – jest to ziemia przynależąca do Kananejczyków, pięciu książąt filistyńskich: z Gazy, Aszdodu, Aszkelonu, Gat i Ekronu, oraz Awwici” (Joz 13,3 UBG). Te same pięć miast wraca w opowieści o zwrocie Arki Przymierza, gdy Filistyni – po serii nieszczęść, które złożyli na karb gniewu Jahwe (PAN) – odsyłają ją Izraelowi wraz z ofiarą przebłagalną: „A oto złote wrzody, które Filistyni oddali Panu jako ofiarę za grzech: za Aszdod – jeden, za Gazę – jeden, za Aszkelon – jeden, za Gat – jeden i za Ekron – jeden” (1 Sm 6,17 UBG). Liczbę pięć tłumaczy wcześniejszy werset: „Według liczby książąt filistyńskich pięć wrzodów złotych i pięć myszy złotych” (1 Sm 6,4 UBG) – struktura polityczna Filistynów była więc dla autora biblijnego czymś oczywistym i dobrze znanym.

Onomastikon Amenope nie cytuje Biblii ani jej nie komentuje – to niezależny, egipski dokument administracyjno-szkolny. Jego wartość polega na tym, że z zupełnie innej, pozabiblijnej strony potwierdza istnienie i egipską znajomość trzech spośród pięciu miast Pięciogrodzia (Aszkelon, Aszdod, Gaza) w tym samym mniej więcej okresie, do którego biblijne narracje o Sędziach i początkach monarchii odnoszą działalność Filistynów. Samo słowo „Peleset” jest też źródłosłowem nazwy „Palestyna” – rzymianie użyli go kilkaset lat później na określenie całej prowincji, na długo po tym, jak sami Filistyni zniknęli z kart historii jako odrębny lud.

Co pewne, a co dyskutowane

Niepodważalne jest istnienie samego dokumentu, jego przechowanie w kilku niezależnych kopiach (Moskwa, Londyn) oraz publikacja i opracowanie przez Gardinera – to fakty potwierdzone w katalogach muzealnych i literaturze egiptologicznej. Nie budzi też sporu utożsamienie egipskiego etnonimu Peleset z biblijnymi Filistynami – łączy je zarówno brzmienie nazwy, jak i inne źródła egipskie (napisy Ramzesa III w Medinet Habu, Papirus Harris I), które opisują Peleset jako jedną z tzw. Ludów Morza pokonanych przez faraona około 1175 roku p.n.e.

  • Dokładny układ tekstu. Cytowana sekwencja „Aszkelon, Aszdod, Gaza (…) Szerden, Czekker, Peleset” nie oznacza, że nazwy stoją linijka w linijkę – dzieli je kilka innych pozycji onomastikonu. Wniosek, że pisarz świadomie łączył te ludy z tymi miastami, jest interpretacją badaczy (m.in. Anne Killebrew), a nie dosłownym stwierdzeniem tekstu.
  • Brak Gat i Ekronu. Trudno rozstrzygnąć, czy nieobecność tych dwóch miast na liście to efekt fragmentarycznego stanu zachowania kopii, czy świadomy wybór skryby – zachowane odpisy onomastikonu nie są kompletne.
  • Datowanie. Różni badacze podają nieco inne przedziały – od końca XII do wczesnego XI wieku p.n.e., inni wiążą kompozycję z panowaniem Ramzesa IX lub jeszcze późniejszym okresem – rozbieżność sięga kilku dekad, choć wszyscy zgadzają się co do ram schyłku Nowego Państwa.
  • Pochodzenie Peleset/Filistynów. Trwa spór o ich ojczyznę – hipoteza egejska (Kreta/Kaftor, zgodna z biblijnym Amos 9,7 i Jr 47,4) ma najsilniejsze poparcie archeologiczne (ceramika egejska w Aszkelonie, Aszdodzie i Ekronie, analizy DNA niemowląt z Aszkelonu z XII w. p.n.e. wskazujące na „europejski” komponent genetyczny), ale rozważane są też Anatolia i Cypr; już w X wieku p.n.e. domieszka ta zaciera się wskutek mieszania z ludnością miejscową.

Status tego tematu w naszej roadmapie – „potwierdzone” – odnosi się do samego dokumentu i faktu wystąpienia w nim etnonimu Peleset obok nazw filistyńskich miast; utrzymujemy tę kwalifikację, ponieważ dotyczy ona istnienia i treści źródła, a nie spornych interpretacji jego znaczenia historycznego, które opisaliśmy powyżej.

Znaczenie

Onomastikon Amenope to dokument, który rzadko trafia na pierwsze strony – nie jest reliefem triumfalnym ani inskrypcją królewską, lecz zwykłą pomocą szkolną dla przyszłych urzędników. Właśnie dlatego jest cenny: opisuje świat takim, jaki wydawał się oczywisty skrybie żyjącemu wiek po najeździe Ludów Morza, a nie taki, jaki miał służyć propagandzie faraona. Zestawienie ludu Peleset z miastami filistyńskiego wybrzeża pokazuje, że w ciągu kilku pokoleń od klęski zadanej przez Ramzesa III najeźdźcy znad Morza Śródziemnego stali się w oczach egipskiej administracji trwałym elementem geografii Kanaanu – ludem osiadłym w konkretnych miastach, a nie jedynie wspomnieniem z pola bitwy.

Dla czytelnika Biblii oznacza to, że filistyńskie Pięciogrodzie znane z Księgi Jozuego i Pierwszej Księgi Samuela nie jest literacką fikcją późniejszych redaktorów, lecz odzwierciedla realną, udokumentowaną także pozabiblijnie strukturę polityczną regionu przybrzeżnego. Onomastikon nie „dowodzi” prawdziwości opowieści o arce czy podboju Kanaanu – to świadectwo ograniczone do listy nazw – ale wspiera wiarygodność biblijnej mapy geopolitycznej: miasta, które w Piśmie noszą wagę teologiczną, istniały naprawdę i były rozpoznawane przez sąsiadów jako siedziby konkretnego, obcego ludu.

Źródła

Więcej wpisów