Skrybowie Biblia

Opowieść o Sinuhe — życie w Kanaanie epoki patriarchów

Opowieść o Sinuhe — życie w Kanaanie epoki patriarchów

Autor:

Redakcja Odkryj Biblię

w

Prawie cztery tysiące lat temu egipski dworzanin, przerażony wieścią o śmierci faraona, porzucił wszystko i uciekł przez pustynię do krainy pasterzy, namiotów i plemiennych wodzów, którą Egipcjanie nazywali Retjenu. Jego opowieść stała się najpopularniejszym tekstem literackim starożytnego Egiptu, kopiowanym przez pokolenia uczniów szkół skrybów. Co łączy los urzędnika imieniem Sinuhe z historią Abrama, który mniej więcej w tym samym czasie wędrował po tej ziemi w drugą stronę — z Kanaanu do Egiptu i z powrotem?

Czym jest to „odkrycie”

Opowieść o Sinuhe (zwana też Sanehat) to fikcyjna „autobiografia” egipskiego urzędnika, spisana wkrótce po objęciu samodzielnych rządów przez faraona Senusreta I, czyli krótko po roku 1971 p.n.e. Akcja rozgrywa się nieco wcześniej: w 30. roku panowania Amenemhata I, założyciela XII dynastii, gdy — jak twierdzi spokrewniony tekst, Nauka Amenemhata — faraona zamordowano nocą w spisku pałacowym, prawdopodobnie z udziałem straży haremowej. Wieść dociera do obozu wojskowego w Libii, gdzie Sinuhe, dworski towarzysz królewski, towarzyszy synowi zmarłego króla. Ogarnięty paniką z niejasnych powodów, ucieka z Egiptu, przekracza umocnienia graniczne zwane „Murami Władcy” i omal nie umiera z pragnienia na pustyni.

Ratują go koczownicy, którzy prowadzą go do władcy Górnego Retjenu (regionu obejmującego dzisiejszą Syrię i Kanaan) imieniem Amunenszi. Ten przyjmuje uciekiniera do swego domu, żeni go ze swoją najstarszą córką i osadza w krainie zwanej Jaa — ziemi opisanej jako wyjątkowo urodzajna: figi, winogrona, wina więcej niż wody, obfitość miodu, oliwy, drzew owocowych, zboża i bydła. Sinuhe zostaje wodzem plemiennym, dowodzi wyprawami zbrojnymi teścia i bogaci się. W jednym z dramatycznych fragmentów miejscowy „mocarz” wyzywa go na pojedynek, licząc na przejęcie majątku — Sinuhe zabija przeciwnika strzałem z łuku. Z wiekiem ogarnia go jednak tęsknota za Egiptem i lęk przed pochówkiem na obczyźnie. Nowy faraon przysyła mu łaskawy dekret z zaproszeniem do powrotu i gwarancją godnego pogrzebu; Sinuhe wraca, zostaje „oczyszczony” — ogolony, wykąpany, odziany w egipskie szaty — i kończy życie jako dostojnik z własnym grobowcem.

Tekst zachował się w wyjątkowo bogatej tradycji rękopiśmiennej, najbogatszej spośród egipskich utworów literackich. Najlepiej zachowany egzemplarz to Papirus Berlin 3022 (311 linii, brak początku), datowany na ok. 1807–1798 p.n.e.; przechowywany w Ägyptisches Museum und Papyrussammlung w Berlinie. Drugie kluczowe źródło to Papirus Berlin 10499, znaleziony w 1896 r. przez Jamesa Quibella pod Ramesseum w Tebach — zapisano na nim też Opowieść o elokwentnym wieśniaku. Dochodzi kilka innych papirusów (z Hargeh, Moskwy, Turynu, nawet fragment w Buenos Aires) oraz ok. trzydzieści ostrakonów z Nowego Państwa, głównie z Deir el-Medina, dziś w zbiorach Berlina, Kairu, British Museum i Ashmolean Museum — tekst przez wieki służył do nauki pisma w szkołach skrybów.

Powiązanie z Pismem

Opowieść o Sinuhe nie wspomina ani słowem o Izraelu, Hebrajczykach czy jakimkolwiek biblijnym patriarsze — to nie jest tekst „o Biblii”, lecz o Egipcie. Jej wartość leży w tle. Fabuła rozgrywa się w tym samym regionie i tej samej ogólnej epoce, do której tradycyjna chronologia sytuuje wędrówki Abrama — początek II tysiąclecia p.n.e. Rozdział 12 Księgi Rodzaju opisuje właściwie lustrzane odbicie losu Sinuhe: Egipcjanin ucieka z Egiptu do Kanaanu i tam na stałe osiada wśród pasterskich wodzów, a Abram wędruje z Charanu do Kanaanu, po czym z powodu głodu czasowo „zstępuje” do Egiptu i wraca. „I Abram wziął swoją żonę Saraj, Lota, syna brata swego, i cały dobytek, który zgromadzili, i dusze, które nabyli w Charanie, i wyszli, aby udać się do ziemi Kanaan” (Rdz 12,5 UBG) — to obraz tego samego typu wędrownego gospodarstwa pasterskiego, jakie Egipcjanie widzieli u wodzów Retjenu.

Podobieństwa dotyczą stylu życia, nie konkretnych postaci czy wydarzeń. Abram, jak Sinuhe w krainie Jaa, żyje pod namiotem, wędruje z miejsca na miejsce i wzywa imienia Jahwe (PAN): „A stamtąd przeniósł się do góry na wschód od Betel i tam rozbił swój namiot między Betel od zachodu i Aj od wschodu. Tam również zbudował ołtarz dla Pana i wzywał imienia Pana” (Rdz 12,8 UBG). Jego bogactwo, jak bogactwo Sinuhe otrzymane od teścia Amunenszego, mierzy się w żywym inwentarzu: „Abram miał więc owce, woły, osły, służących i służące, oślice i wielbłądy” (Rdz 12,16 UBG). Oba teksty opisują ten sam świat: wodzostwa plemienne, małżeństwa przypieczętowujące sojusze, gościnność wobec przybysza, bogactwo liczone w trzodach. Dlatego egiptolodzy i bibliści sięgają po Sinuhe jako punkt odniesienia przy odtwarzaniu realiów epoki patriarchów — nie jako dowód na istnienie Abrama, lecz świadectwo, że taki sposób życia w Kanaanie istniał.

Co pewne, a co dyskutowane

Poza sporem pozostaje istnienie i liczba rękopisów, ich datowanie oraz przebieg fabuły — to fakty potwierdzone treścią zachowanych papirusów i ostrakonów, weryfikowalne w katalogach Berlińskiego Muzeum Egipskiego. Bezsporne jest też umiejscowienie akcji w realiach XII dynastii oraz to, że opisany świat Retjenu — namioty, trzody, wodzowie plemienni, pojedynki honorowe — odpowiada temu, co inne źródła egipskie mówią o ówczesnym Kanaanie i Syrii.

  • Czy Sinuhe istniał naprawdę? Większość dzisiejszych egiptologów (m.in. Richard Parkinson, William K. Simpson, John Foster) traktuje utwór jako fikcję literacką stylizowaną na grobowy tekst autobiograficzny — gatunek znany z inskrypcji grobowych Państwa Środka. Wcześniejsze próby dosłownego odczytania, łącznie z poszukiwaniem grobu Sinuhe, uznaje się dziś za nieporozumienie wynikające z niezrozumienia konwencji literackiej.
  • Dlaczego Sinuhe uciekł? Tekst tego wprost nie wyjaśnia: część badaczy widzi w tym poczucie winy z powodu udziału w spisku, część — czysty odruch strachu, a egiptolog John Baines proponuje interpretację symboliczną: śmierć na wpół boskiego faraona zachwiała samą tożsamością społeczną bohatera.
  • Zabójstwo Amenemhata I nie jest poświadczone niezależnym dokumentem administracyjnym czy archeologicznym, lecz wyłącznie dwoma tekstami literackimi: Nauką Amenemhata i samą Opowieścią o Sinuhe, powstałymi w otoczeniu Senusreta I — część badaczy widzi w nich propagandę legitymizującą jego władzę, nie bezstronną kronikę zdarzeń.
  • Cel powstania tekstu bywa różnie odczytywany: jako arcydzieło prozy i materiał szkolny dla skrybów, jako propaganda uzasadniająca sukcesję dynastyczną, a nawet jako rozważanie o egipskiej tożsamości i wygnaniu (imię „Syn Sykomory” nawiązuje do drzewa świętego bogini Hathor, kojarzonego ze śmiercią i odrodzeniem).
  • Wartość dla datowania patriarchów to pole największego sporu. Badacze tradycyjni (np. Kenneth Kitchen) uważają, że szczegóły kulturowe z Sinuhe — wodzostwa koczownicze, małżeństwa, zwyczaje społeczne — pasują do obrazu Kanaanu z Rodzaju i wspierają wczesną datację narracji patriarchalnych. Badacze krytyczni (np. John Van Seters, Thomas L. Thompson) uważają same te narracje za znacznie późniejsze kompozycje z I tysiąclecia p.n.e., co czyni podobieństwa do Sinuhe interesującymi kulturowo, lecz nierozstrzygającymi historycznie. Status „mieszany” wynika z tego, że rękopisy egipskie są rzeczą pewną, a ich znaczenie dowodowe dla historyczności patriarchów — rzeczą sporną.

Znaczenie

Opowieść o Sinuhe nie dowodzi, że Abram istniał, ani nie potwierdza żadnego konkretnego wydarzenia z Księgi Rodzaju — nie taka jest jej rola. Jej znaczenie jest inne: to niezależne od Biblii, egipskie spojrzenie na ten sam świat społeczny, w którym umieszczono narracje patriarchalne — świat namiotów, trzód, sojuszy małżeńskich i przemieszczania się między Egiptem a Kanaanem zależnie od okoliczności. Dzięki temu widać, że obraz życia Abrama, Izaaka i Jakuba z Rodzaju nie jest anachroniczną fantazją późniejszych autorów, lecz odpowiada — przynajmniej obyczajowo — temu, co Egipcjanie Państwa Środka wiedzieli o swoich azjatyckich sąsiadach. Popularność tekstu (ponad trzydzieści szkolnych kopii) i jego żywotność do dziś — zainspirował m.in. powieść Miki Waltariego Egipcjanin Sinuhe (1945) — pokazują, jak silnie motyw wygnania i powrotu rezonował w kulturach.

Źródła

Więcej wpisów