Skrybowie Biblia

Ossuarium Nikanora i Brama Nikanora w Świątyni

Ossuarium Nikanora i Brama Nikanora w Świątyni

Autor:

Redakcja Odkryj Biblię

w

W październiku 1902 roku na Górze Scopus pod Jerozolimą robotnicy natrafili na okazały grobowiec skalny z czasów Drugiej Świątyni. Wśród kilkunastu wapiennych skrzyń na kości jedna nosiła dwujęzyczny napis — grecki i hebrajski — z imieniem Nikanora z Aleksandrii, człowieka, który „wykonał bramy”. Czy chodzi o tego samego Nikanora, o którym piszą Miszna i Józef Flawiusz jako o fundatorze słynnej brązowej bramy świątynnej? I czy da się tę skrzynię powiązać z „Piękną Bramą” ze wstępu Dziejów Apostolskich, przy której siadywał żebrzący chromy?

Czym jest to „odkrycie”

Grobowiec odkryto na terenie posiadłości Sir Johna Graya Hilla na Górze Scopus — dziś to Ogród Botaniczny Uniwersytetu Hebrajskiego w Jerozolimie. To jeden z najbardziej rozbudowanych kompleksów grobowych okresu Drugiej Świątyni, jakie znaleziono w mieście: dziedziniec prowadzi do pięciu komór wykutych w miękkim wapieniu, z licznymi wnękami (loculi) na pochówki. Znalezisko obejrzała Gladys Dickson, zajmująca się amatorsko archeologią, a autentyczność inskrypcji potwierdził R. A. Stewart Macalister, archeolog współpracujący z Palestine Exploration Fund. Kompleks datuje się na mniej więcej połowę I wieku n.e.

Jedna ze skrzyń — z wapienia, zdobiona rytymi wzorami geometrycznymi ze śladami czerwonej farby — ma napis w dwóch językach. Grecki, w transkrypcji, brzmi mniej więcej: ostâ tōn tou Nikanoros Alexandreōs poiēsantos tas thyras, czyli „kości [synów] Nikanora Aleksandryjczyka, który wykonał drzwi/bramy”. Krótszy napis hebrajski podaje po prostu imię: „Nikanor Aleksa”. Gray Hill przekazał skrzynię Palestine Exploration Fund, a ta w 1903 roku złożyła ją w British Museum, gdzie ossuarium znajduje się do dziś (numer muzealny 1903,0715.1). Sam grobowiec od 2008 roku pełni funkcję niewielkiej ekspozycji w Ogrodzie Botanicznym — z replikami skrzyń, bo oryginały trafiły do muzeów.

Pytanie brzmi: czy to ten sam Nikanor, o którym mówią żydowskie źródła? Miszna (traktat Middot 1,4 i 2,3) oraz Talmud (Joma 3,10 i 38a) wspominają Nikanora z Aleksandrii jako zamożnego Żyda, który ufundował świątyni parę brązowych drzwi z tzw. miedzi korynckiej — stopu z domieszką złota i srebra, dającego złocisty połysk. Drzwi zamontowano w bramie prowadzącej do Dziedzińca Kobiet; brama zyskała od tego czasu miano Bramy Nikanora. Józef Flawiusz („Wojna żydowska” 5,201) pisze, że dziewięć bram świątynnych pokryto złotem i srebrem, lecz jedna — z brązu korynckiego — przewyższała wartością nawet te pozłacane. Rabiniczna tradycja (Joma 38a) tłumaczy ten wyjątek cudem: gdy Nikanor wracał morzem z Aleksandrii z dwiema bramowymi płytami, sztorm zagroził zatopieniem statku. Załoga wyrzuciła jedną płytę za burtę, a gdy sięgnęła po drugą, Nikanor przywarł do niej, wolał utonąć razem z nią. Morze się uspokoiło, a przy porcie okazało się, że wyrzucona płyta cudem odnalazła się przy statku. Na pamiątkę tego zdarzenia — jak głosi Miszna — bramy Nikanora, w odróżnieniu od pozostałych, nigdy nie przetopiono na złoto.

Powiązanie z Pismem

Dzieje Apostolskie 3 opisują uzdrowienie chromego żebraka przez Piotra i Jana przy jednej z bram świątyni. Tekst podaje jej nazwę: „Piotr i Jan weszli razem do świątyni w godzinie modlitwy, o dziewiątej. A wnoszono właśnie pewnego mężczyznę, chromego od urodzenia, którego każdego dnia sadzano u bramy świątyni, zwanej Piękną, żeby wchodzących do świątyni prosił o jałmużnę” (Dz 3,1-2 UBG). Po cudzie tłum rozpoznaje uzdrowionego: „I rozpoznali w nim tego człowieka, który dla jałmużny siadał przy Pięknej Bramie świątyni, i ogarnęło ich zdumienie i zachwyt nad tym, co mu się przydarzyło” (Dz 3,10 UBG).

Łukasz nie używa imienia Nikanor — nazywa bramę po prostu „Piękną” (grec. Hōraia). Większość badaczy utożsamia jednak tę bramę z Bramą Nikanora znaną z Miszny i Józefa Flawiusza: pasuje lokalizacja i pasuje wyjątkowa okazałość opisana przez Flawiusza — brama tak cenna, że przewyższała wartością te pokryte złotem, więc dobry kandydat na miejsce określone mianem „pięknej”. Żadna inna brama nie jest w źródłach opisywana z podobnym rozmachem. Spór dotyczy raczej dokładnego umiejscowienia: czy chodziło o bramę wschodnią, wiodącą z Dziedzińca Pogan na Dziedziniec Kobiet, czy o wewnętrzną bramę oddzieloną piętnastoma stopniami, między Dziedzińcem Kobiet a Dziedzińcem Izraela. Nowsza literatura przechyla się ku pierwszej opcji, co lepiej odpowiada scenie z Dziejów, gdzie żebrak prosi „wchodzących do świątyni” (Dz 3,2 UBG).

Sama inskrypcja na ossuarium nie wspomina rzecz jasna Ewangelii ani Dziejów — łączy ją z tekstem biblijnym wyłącznie wspólny kontekst: ta sama brama świątynna, ten sam okres, to samo miasto. Znalezisko nie potwierdza cudu opisanego przez Łukasza, lecz osadza opisaną scenę w konkretnej, materialnej rzeczywistości architektonicznej Heroda Wielkiego.

Co pewne, a co dyskutowane

Pewne: ossuarium jest autentycznym, żydowskim pojemnikiem na kości z I wieku n.e., znalezionym w 1902 roku w udokumentowanym kontekście grobowym na Górze Scopus; dwujęzyczny napis — grecki i hebrajski — wspominający Nikanora z Aleksandrii jako twórcę drzwi/bram, potwierdził R. A. S. Macalister, a od tego czasu wielokrotnie odczytali go epigraficy; artefakt znajduje się w zbiorach British Museum. Pewne jest też, że w Świątyni Heroda istniała brama zwana imieniem Nikanora, z brązu korynckiego, wyjątkowo ceniona — potwierdzają to niezależnie od siebie Miszna i Józef Flawiusz.

  • Czyje kości zawiera skrzynia? Grecki napis mówi dosłownie o „kościach [synów] Nikanora” — co sugeruje, że w środku spoczywały szczątki potomków dobroczyńcy, niekoniecznie jego samego. To rodzi pytanie, czy fundator bramy w ogóle został pochowany w tym grobowcu, czy tylko jego rodzina korzystała z grobowca noszącego jego imię.
  • Czy Brama Nikanora to na pewno „Piękna Brama” z Dziejów? Utożsamienie jest powszechnie przyjmowane, ale nie jednomyślne — spór dotyczy dokładnego położenia bramy, a starsza literatura biblijna czasem rozważała jeszcze inne bramy jako kandydatów.
  • Kiedy dokładnie zamontowano drzwi Nikanora? Żadne starożytne źródło nie podaje konkretnego roku. Część popularnych opracowań podaje datę „ok. 10 r. p.n.e.”, lecz to pojedyncze źródło bez potwierdzenia gdzie indziej — ostrożniej mówić o pierwszej połowie I wieku n.e.
  • Szczegóły legendy o cudzie na morzu różnią się między wersjami co do miejsca odnalezienia zaginionej płyty. To typowa cecha przekazu rabinicznego i nie wpływa na ocenę wiarygodności samego znaleziska archeologicznego.

Status tego tematu pozostaje więc „mieszany”: artefakt jest niepodważalny, natomiast połączenie go z konkretną bramą świątynną z Dziejów Apostolskich to wciąż interpretacja — dobrze uzasadniona, ale oparta na wnioskowaniu, nie na bezpośrednim dowodzie z inskrypcji.

Znaczenie

Rzadko zdarza się, by trzy niezależne od siebie typy źródeł — inskrypcja nagrobna, przepisy i opowieści rabiniczne (Miszna, Talmud) oraz relacja rzymsko-żydowskiego historyka (Józef Flawiusz) — zgodnie mówiły o tej samej osobie i tej samej budowli. Ossuarium Nikanora dostarcza materialnego, niezależnego od tekstu religijnego świadectwa, że taki człowiek istniał, że jego rodzina żyła i była chowana w Jerozolimie w okresie Drugiej Świątyni, oraz że pamięć o jego darze — bramie ze świątyni — przetrwała na tyle mocno, by trafić na napis grobowy.

Dla czytelnika Dziejów Apostolskich znaczenie tego znaleziska nie polega na „udowodnieniu cudu” opisanego przez Łukasza — inskrypcja niczego takiego nie potwierdza ani nie zaprzecza. Pokazuje jednak, że tło sceny z rozdziału 3 nie jest literacką dekoracją: istniała konkretna, znana i ceniona brama świątynna, przy której mogli gromadzić się żebracy licząc na jałmużnę wchodzących na modlitwę. Zbieżność między niezależnym świadectwem żydowskim a szczegółem geograficznym w tekście chrześcijańskim osadza opowieść biblijną w realnej topografii Jerozolimy sprzed 70 roku n.e., bez potrzeby sięgania po nadinterpretacje.

Źródła

Więcej wpisów