Skorupa wielkości dłoni, pokryta pięcioma liniami niezdarnie wyrytych znaków — cztery z nich to bazgroły, których nikt do końca nie potrafi odczytać, piąta zaś to kompletny, dwudziestodwuliterowy alfabet. Czy to tylko zeszyt ćwiczeń starożytnego ucznia pisma, czy fragment, który da się powiązać z dramatem utraty Arki Przymierza opisanym w Pierwszej Księdze Samuela? Znalezisko z Izbet Sartah, niewielkiej osady na wzgórzach nad równiną nadmorską, od pół wieku dzieli badaczy najstarszego alfabetu.
Czym jest to „odkrycie”
W 1976 roku zespół Uniwersytetu Tel Awiwskiego pod kierunkiem Mosze Kochaviego, z Israelem Finkelsteinem jako kierownikiem prac terenowych, prowadził wykopaliska na niewielkim wzgórzu Izbet Sartah, około 3 km na wschód od starożytnego Afek, tuż przy dzisiejszym Rosz ha-Ajin. W jednej z 43 podziemnych silosów na zboże (jamie nr 605), należącej do drugiej fazy osadnictwa (stratum II, wczesna epoka żelaza), natrafiono na fragment naczynia glinianego pokryty rytym pismem.
Na skorupie widnieje pięć linii znaków w piśmie protokananejskim, wyrytych — co samo w sobie jest ciekawostką — od lewej do prawej, choć późniejsze pismo semickie ustaliło się w kierunku odwrotnym. Cztery górne linie liczą łącznie 81 znaków i przez większość epigrafów (m.in. F.M. Crossa, J. Naveha, J. Teixidora, É. Puecha, a ostatecznie też samego A. Demsky’ego) są uznawane za nieuporządkowany zestaw liter — ćwiczenie kaligraficzne początkującego skryby, a nie spójny tekst. Piąta, dolna linia to jednak coś wyjątkowego: pełny, dwudziestodwuliterowy alfabet, zapisany niemal w kolejności znanej z późniejszych abecadeł semickich, choć z kilkoma przestawieniami (m.in. zamienione miejscami ajin i pe, a według części badaczy też chet i zajin) oraz śladami pomyłki i poprawki przy literze waw. Łącznie na skorupie naliczono 103 znaki.
Tekst opublikował Kochavi w 1977 roku w czasopiśmie „Tel Aviv”, a w tym samym numerze Aaron Demsky zidentyfikował piątą linię jako abecadło i nazwał znalezisko „protokananejskim abecadłem z okresu Sędziów”. Ostrakon uznaje się za najstarszy znany abecedariusz zapisany pismem niesklinowym (alfabetycznym, protokananejskim) — starsze są jedynie klinowe abecadła ugaryckie z XIV w. p.n.e., które posługiwały się zupełnie innym, trzydziestoznakowym systemem klinowym. Skorupa jest dziś przechowywana i eksponowana w Muzeum Izraela w Jerozolimie.
Powiązanie z Pismem
Kochavi zaproponował, że Izbet Sartah można utożsamić z biblijnym Eben-Ezer — miejscem, gdzie Izraelici rozbili obóz przed feralną bitwą z Filistynami pod Afek. Księga wskazuje na bliskość obu miejscowości: „I słowo Samuela dotarło do całego Izraela. W tym czasie Izrael wyruszył przeciwko Filistynom do walki i rozbili obóz koło Ebenezer. Filistyni zaś rozbili obóz w Afek.” (1 Sm 4,1 UBG). Odległość między Izbet Sartah a Tel Afek — około 3 km — dobrze pasuje do tego opisu, choć identyfikacja pozostaje propozycją, nie pewnikiem.
Najśmielszą próbę powiązania samej treści ostrakonu z tą historią podjął w 1990 roku William H. Shea, proponując odczyt czterech „ćwiczeniowych” linii jako narracji równoległej do 1 Sm 4–6: przybycie Izraelitów „na pole” pod Afek, zabranie nienazwanego wprost przedmiotu przez Kittim (Ludy Morza, do których należeli Filistyni) do Azoru, do „Dagona, pana Aszdodu” i do Gat, jego powrót do Kiriat-Jearim, wreszcie — w linii czwartej — imię „Chofni” i wiadomość o śmierci „brata” wymagającej pochówku. Gdyby ten odczyt był trafny, korespondowałby z: „Posłał więc lud do Szilo, by sprowadzić stamtąd arkę przymierza Pana zastępów, który zasiada między cherubinami. Byli tam też z arką przymierza Boga dwaj synowie Helego, Chofni i Pinchas.” (1 Sm 4,4 UBG), a starcie Arki z bóstwem Aszdodu przywołuje później opisane w 1 Sm 5 zmagania Jahwe (PAN) z Dagonem. To jednak odczyt mniejszościowy i krytykowany (o czym niżej).
Nazwa Eben-Ezer wraca też przy zwycięstwie Samuela nad Filistynami: „Wtedy Samuel wziął kamień, ustawił go między Mispą a Szen i nazwał go Ebenezer, mówiąc: Aż dotąd pomagał nam Pan.” (1 Sm 7,12 UBG). Nawet jeśli ostrakon nie opowiada wprost tej historii, sytuuje realne, poświadczone archeologicznie miejsca — Afek, Aszdod, Gat, Kiriat-Jearim — w tym samym regionie i czasie co wydarzenia otwierające 1 Księgę Samuela.
Co pewne, a co dyskutowane
- Pewne: odkrycie w 1976 r. przez ekipę Kochaviego i Finkelsteina w silosie nr 605 w Izbet Sartah, w warstwie z wczesnej epoki żelaza; skorupa ma pięć linii pisma protokananejskiego zapisanego od lewej do prawej, z pełnym 22-literowym abecadłem w linii piątej; zabytek jest w Muzeum Izraela w Jerozolimie. Potwierdzają to zarówno publikacje oryginalne (Kochavi, Demsky — „Tel Aviv” 4, 1977), jak i późniejsze, niezależne przeglądy (Cross, Naveh, Puech, Shea).
- Dyskutowane — datowanie: paleograficznie litery wyglądają na starsze niż stratygrafia (stąd tytuł Kochaviego „z okresu Sędziów”), warstwa wskazuje raczej na XI w. p.n.e. Naveh ostrzegał, że pismo jest na tyle niepewne i pełne błędów skryby, iż nie warto z niego wyciągać daleko idących wniosków paleograficznych.
- Dyskutowane — identyfikacja miejsca: utożsamienie Izbet Sartah z biblijnym Eben-Ezer to propozycja Kochaviego, przyjmowana przez część badaczy, ale nie pewnik — inni wskazują na okolice dzisiejszego Kafr Kasim, bliżej Antipatris.
- Dyskutowane — treść czterech górnych linii: większość epigrafów (Cross, Naveh, Teixidor, Puech, po latach też sam Demsky) uznaje je za bezładny zestaw liter, ćwiczenie ucznia. A. Dotan (1981) odczytał fragment jako zapis darowizny odzieży. Najdalej poszedł W.H. Shea (1990), rekonstruując opowieść o utracie Arki z imieniem Chofniego włącznie — odczyt pomysłowy, ale oparty na niepewnych identyfikacjach uszkodzonych liter i odrzucany przez większość specjalistów jako nadinterpretacja.
- Dyskutowane — status języka i pisma: czy tekst można nazwać „hebrajskim”. Na tym etapie pismo protokananejskie nie odróżniało się jeszcze od fenickiego, więc surowsze kryteria (Christopher Rollston: odrębność i pisma, i języka) tego określenia odmawiają. Demsky broni „hebrajskości”, wskazując na tę samą nietypową kolejność liter powracającą wieki później w akrostychach biblijnych (Lamentacje) i w napisach z Kuntillet Adżrud.
- Dyskutowane — tytuł „najstarszego”: to uproszczenie nazywać ostrakon „najstarszym alfabetem świata” — starsze o kilka wieków są klinowe abecadła z Ugarit (XIV w. p.n.e.), a wśród kandydatów na „najstarszy hebrajski napis” konkurują z nim kalendarz z Gezer i ostrakon z Chirbet Kejjafa — same przedmiot sporów datacyjnych.
Znaczenie
Niezależnie od tego, czy cztery górne linie kryją w sobie opowieść o Arce, czy są jedynie ćwiczeniem kaligraficznym, ostrakon z Izbet Sartah pozostaje kamieniem milowym w historii pisma. Pokazuje, że około XI w. p.n.e., w niewielkiej, rolniczej osadzie na wzgórzach Kanaanu, ktoś — prawdopodobnie uczeń — uczył się zapisywać cały ciąg 22 spółgłoskowych znaków w kolejności bardzo zbliżonej do tej, która za pośrednictwem alfabetu fenickiego dała początek pismu hebrajskiemu, greckiemu i w konsekwencji łacińskiemu.
To także świadectwo, że pismo nie było zarezerwowane wyłącznie dla pałacowych czy świątynnych skrybów wielkich miast, lecz docierało do prowincjonalnych osad rolniczych — właśnie takiego środowiska, w jakim rozgrywają się wydarzenia otwierające 1 Księgę Samuela. Ostrakon nie „dowodzi” historyczności bitwy pod Afek ani utraty Arki — nawet zwolennicy odczytu Shei traktują to jako hipotezę. Pokazuje jednak, że region opisany w biblijnej narracji — z realnymi miejscowościami takimi jak Afek, Aszdod, Gat czy Kiriat-Jearim — funkcjonował w tym czasie jako obszar żywej, choć jeszcze kształtującej się kultury piśmienniczej.
Źródła
- William H. Shea, „The 'Izbet Sartah Ostracon”, Andrews University Seminary Studies 28/1 (1990), s. 59–86 — obszerne opracowanie techniczne: transkrypcja, historia badań i autorski (kontrowersyjny) odczyt czterech górnych linii: digitalcommons.andrews.edu
- Wikipedia (en), hasło „Izbet Sartah” — lokalizacja, historia wykopalisk, identyfikacja z Eben-Ezer i alternatywne propozycje: en.wikipedia.org/wiki/Izbet_Sartah
- Center for Online Judaic Studies, „Izbet Sartah Ostracon, 12–10th century BCE” — zwięzły opis znaleziska i datowania: cojs.org
- Biblical Archaeology Society, „What’s the Oldest Hebrew Inscription? A Reply to Christopher Rollston” — spór o kryteria uznania tekstu za „hebrajski”, porównanie z kalendarzem z Gezer i ostrakonem z Chirbet Kejjafa: biblicalarchaeology.org
- BibleWalks, „Eben Ezer (Izbet Zarta)” — opis stanowiska, faz osadnictwa, kontekstu znaleziska w silosie nr 605 i sporu o identyfikację z Eben-Ezer: biblewalks.com
- Israel Finkelstein, „Past Fieldwork” — nota o udziale w wykopaliskach w Izbet Sartah jako kierownika prac terenowych: israelfinkelstein.wordpress.com
- Early Semitic Languages and Scripts — potwierdzenie kierunku pisma (od lewej do prawej) i lokalizacji zabytku w Muzeum Izraela: earlysemitic.weebly.com
- Cytaty biblijne: Uwspółcześniona Biblia Gdańska (UBG), 1 Sm 4,1; 4,4; 7,12.