Ewangelia Jana umiejscawia proces Jezusa w „ratuszu” – miejscu, które po grecku nazywało się praitorion. Przez wieki pielgrzymi szukali go przy Via Dolorosa, w cieniu Wzgórza Świątynnego. Ale czy słusznie? Wykopaliska prowadzone tuż przy Bramie Jaffy, pod dawnym tureckim więzieniem Kishle, każą postawić inne pytanie: czy Piłat sądził Jezusa nie w koszarach żołnierzy, lecz w dawnym pałacu Heroda Wielkiego?
Czym jest to „odkrycie”
W południowo-zachodnim narożniku jerozolimskiego Starego Miasta, tam gdzie dziś stoi Cytadela (zwana też Wieżą Dawida) i przylegający do niej kompleks Kishle, Herod Wielki wzniósł w ostatnich dekadach I w. p.n.e. swój główny pałac. Według opisu historyka Józefa Flawiusza budowla stała na sztucznie podniesionej platformie, otoczona murem o wysokości trzydziestu łokci, z regularnie rozstawionymi basztami. W jej wnętrzu znajdowały się dwa skrzydła mieszkalne rozdzielone ogrodami z krużgankami, kanałami wodnymi, sadzawkami i fontannami z brązu – kompleks, który Flawiusz opisywał jako przewyższający wszelkie możliwości opisu.
Od strony północnej, w miejscu dzisiejszej Cytadeli, Herod dobudował trzy potężne wieże obronne, którym nadał imiona bliskich osób: Fasael (na cześć brata, ok. 44 m), Hippikos (na cześć przyjaciela, ok. 40 m) oraz Mariamme (na cześć straconej żony hasmonejskiej, niższą – ok. 22 m – lecz, jak zaznaczał Flawiusz, najozdobniejszą z trzech). Po śmierci Heroda w 4 r. p.n.e., a zwłaszcza po zesłaniu jego syna Archelaosa w 6 r. n.e. i przekształceniu Judei w prowincję rzymską, rezydujący w Cezarei Nadmorskiej namiestnicy (najpierw prefekci, później prokuratorzy) obejmowali ten pałac jako oficjalną siedzibę podczas pobytów w Jerozolimie – zwłaszcza w okresie świąt, gdy do miasta napływały tłumy pielgrzymów. Potwierdza to Filon Aleksandryjski, nazywający tę rezydencję „domem prokuratorów”, oraz sam Flawiusz, opisujący, jak prokurator Gessjusz Florus w 66 r. n.e. kazał ustawić przed pałacem trybunał (bema) i zasiadł na nim, by sądzić dostojników jerozolimskich.
Ślady kompleksu wychodzą na jaw stopniowo od kilku dekad. Już w latach 70. XX wieku natrafiono na fragmenty systemu odwadniającego spływającego w stronę doliny Hinnom. W latach 1999–2000 archeolog Israel Antiquities Authority Amit Re’em, prowadząc wykopaliska pod opuszczonym osmańsko-brytyjskim więzieniem Kishle (nazwa to zapożyczenie z tureckiego słowa oznaczającego koszary lub areszt), odsłonił fundamentowe mury oraz kanały ściekowe pałacu Heroda. Prace trwają do dziś – jeszcze w grudniu 2025 r. ta sama ekipa ogłosiła odkrycie w niższych warstwach ponad 40-metrowego odcinka monumentalnego muru z okresu hasmonejskiego (tzw. Pierwszego Muru), rozebranego jeszcze przed czasami Heroda – co pokazuje, ile epok nakłada się w tym jednym miejscu Jerozolimy. Od 2015 r. fragment wykopalisk udostępniono zwiedzającym w ramach tras Muzeum Wieży Dawida.
Powiązanie z Pismem
Ewangelia Jana najdokładniej ze wszystkich czterech relacji opisuje topografię procesu Jeszui (Jezusa) przed Piłatem. Autor pisze: „Od Kajfasza więc zaprowadzili Jezusa do ratusza; a było rano. Sami jednak nie weszli do ratusza, aby się nie skalać, lecz żeby mogli spożyć Paschę” (J 18,28 UBG). Grecki tekst posługuje się tu słowem praitorion – zapożyczeniem z łaciny oznaczającym siedzibę rzymskiego namiestnika; UBG oddaje je jako „ratusz”, co nie jest dosłownym tłumaczeniem, lecz oddaniem funkcji: był to budynek administracji i sądownictwa rzymskiego w mieście podbitym. Ten sam termin pojawia się w Ewangeliach Marka i Mateusza, gdzie żołnierze wprowadzają Jezusa do „sali, czyli do ratusza” (Mk 15,16) i „na ratusz” (Mt 27,27), zwołując tam za każdym razem „cały oddział” – co sugeruje miejsce na tyle przestronne, by pomieścić kohortę żołnierzy, a nie tylko niewielki posterunek.
Dalej Jan relacjonuje, że Piłat „znowu wszedł do ratusza, wezwał Jezusa” (J 18,33 UBG), przesłuchiwał go w sprawie królewskości, po czym „wyszedł znowu do Żydów” (J 18,38 UBG) – ten rytm wejść i wyjść wskazuje na budynek z wyraźnie oddzielonym wnętrzem i zewnętrznym dziedzińcem, gdzie czekał tłum, który jako poganie nie mógł wejść do rezydencji namiestnika w przeddzień święta. Kulminacyjny moment wyroku Jan opisuje tak: „Gdy więc Piłat usłyszał te słowa, wyprowadził Jezusa na zewnątrz i usiadł na krześle sędziowskim, na miejscu zwanym Litostrotos, a po hebrajsku Gabbata” (J 19,13 UBG). „Litostrotos” znaczy dosłownie „wybrukowany kamieniem”, a „Gabbata” po aramejsku sugeruje miejsce wzniesione – to właśnie ten szczegół topograficzny stał się punktem odniesienia w sporze o lokalizację pretorium, bo obie proponowane lokalizacje (pałac Heroda i twierdza Antonia) mają swoje kamienne bruki, tyle że różnie datowane. Proces kończy się słowami: „Wtedy im go wydał, żeby go ukrzyżowano. Wzięli więc Jezusa i wyprowadzili go” (J 19,16 UBG).
Co pewne, a co dyskutowane
Pewne jest, że pałac Heroda Wielkiego stał dokładnie w tym miejscu, gdzie dziś stoją Cytadela i Kishle – potwierdzają to opisy Flawiusza oraz odkryte fundamenty, mury i instalacje wodne datowane na okres herodiański. Pewne jest też, że od 6 r. n.e. rzymscy namiestnicy Judei – w tym Poncjusz Piłat (26–36 n.e.) – rezydowali w Jerozolimie właśnie w tym kompleksie, co niezależnie poświadczają Flawiusz (epizod z Florusem i trybunałem w 66 r. n.e.) i Filon Aleksandryjski („dom prokuratorów”). Badaczka Jodi Magness (University of North Carolina) zaznacza, że samo powiązanie pałacu z pretorium nie jest nowością – wskazywano na nie już od lat 60. XX wieku, po odkryciach pod sąsiednim Ogrodem Ormiańskim (Ruth Amiran, Awraham Eitan).
Dyskusyjne pozostaje, czy to właśnie tutaj, a nie w twierdzy Antonia przy Wzgórzu Świątynnym, odbył się konkretnie proces Jezusa. Tradycja od czasów bizantyjskich i krzyżowieckich wskazywała na Antonię – stamtąd zaczyna się dziś Via Dolorosa, a przy klasztorze Sióstr Syjonu pokazuje się kamienny bruk łączony z „Litostrotos”. Problem w tym, że ten bruk datuje się na czasy Hadriana (II w. n.e.), sto lat po ukrzyżowaniu. Sama Antonia, twierdza raczej garnizonowa, według archeologa Shimona Gibsona („The Final Days of Jesus”) była zbyt mała na pełną siedzibę namiestnika. Gibson wskazuje z kolei na odsłoniętą przy zachodnim murze pałacu Heroda monumentalną bramę z dziedzińcem i skalnym występem, jego zdaniem „doskonale odpowiadające” ewangelicznemu opisowi trybunału na zewnątrz budynku. Nie wszyscy się zgadzają: Leen Ritmeyer uważa, że ta brama prowadziła raczej do koszar, i sytuuje trybunał we wschodniej części kompleksu. Warto dodać zastrzeżenie podstawowe: żaden napis ani artefakt z tego miejsca nie wymienia z imienia ani Piłata, ani procesu Jezusa – identyfikacja opiera się na połączeniu źródeł historycznych z topografią Ewangelii, nie na dowodzie epigraficznym. Lokalizację ogólną (pałac Heroda jako siedziba namiestnika) uznać można za dobrze potwierdzoną, dokładny punkt trybunału w obrębie rozległego kompleksu – za wciąż dyskutowany.
Znaczenie
To odkrycie pokazuje, jak wygląda dowód archeologiczny w badaniach nad Nowym Testamentem: rzadko trafia się na inskrypcję z podpisem „tu sądzono Jezusa” – trzeba łączyć relacje historyków z murami, kanałami i brukami oraz z detalami topograficznymi zachowanymi w tekście biblijnym. Fakt, że Ewangelia Jana zna precyzyjne, dwujęzyczne nazwy miejsca procesu – „Litostrotos” i „Gabbata” – i że dają się one sensownie odnieść do realnie istniejącego kompleksu z czasów Heroda, wzmacnia wiarygodność relacji ewangelisty jako świadectwa opartego na znajomości realiów Jerozolimy sprzed 70 r. n.e. Jednocześnie sam spór między zwolennikami pałacu Heroda a zwolennikami Antonii przypomina, że archeologia biblijna rzadko daje odpowiedzi typu „udowodniono” – częściej dostarcza prawdopodobieństw ważonych źródłami pisanymi, stratygrafią i logiką historyczną. Dla czytelnika Ewangelii ważne jest to, że proces przed Piłatem rozgrywa się w konkretnym, monumentalnym miejscu Jerozolimy – miejscu, którego kamienie wciąż są odsłaniane, warstwa po warstwie, przy Bramie Jaffy.
Źródła
- Biblical Archaeology Society, „Tour Showcases Remains of Herod’s Jerusalem Palace—Possible Site of the Trial of Jesus” – badania Amita Re’ema pod Kishle, stanowiska Shimona Gibsona i Jodi Magness. biblicalarchaeology.org
- Bible Archaeology Report, „Behold The Man: Where Did Pilate Sentence Jesus?” – argumenty za pałacem Heroda i za Antonią, krytyka datowania bruku przy Ecce Homo. biblearchaeologyreport.com
- Danny the Digger (blog gościnny), „Where was Pilate’s praetorium?” – przegląd argumentów za i przeciw obu lokalizacjom. dannythedigger.com
- Wikipedia, „Herod’s Palace (Jerusalem)” – architektura pałacu wg Flawiusza, chronologia wykopalisk (lata 70. XX w., 1999–2000, Kishle). en.wikipedia.org
- Ferrell’s Travel Blog, „Under the jail – a visit to the Kishle” – relacja z wykopalisk udostępnionych zwiedzającym, warstwy herodiańskie i wcześniejsze. ferrelljenkins.blog
- The Times of Israel, „2,100-year-old mystery unearthed with dismantled Hasmonean-era wall in Jerusalem” (grudzień 2025) – najnowsze odkrycie w tym samym kompleksie Kishle. timesofisrael.com
- Cytaty biblijne: Uwspółcześniona Biblia Gdańska (UBG), J 18,28.33.38; 19,13.16; Mk 15,16; Mt 27,27.