Wśród najbardziej okazałych znalezisk architektonicznych z epoki żelaza w ziemi Izraela znajdują się tak zwane proto-eolskie kapitele (nazywane też proto-jońskimi albo kapitelami wolutowymi). To bogato zdobione, kamienne głowice kolumn i pilastrów, charakterystyczne dla monumentalnych, królewskich budowli Izraela i Judy. Ich motyw — dwie symetryczne spirale (woluty) rozchodzące się od centralnego trójkąta, przypominające stylizowaną palmę bądź lilię — stał się swoistym znakiem rozpoznawczym architektury dworu królów izraelskich.
Czym jest odkrycie
Kapitel (po polsku „głowica”) to zwieńczenie kolumny. Proto-eolskie kapitele wieńczyły reprezentacyjne wejścia do pałaców i bram miejskich. Pierwszy taki okaz wydobył niemiecki badacz Gottlieb Schumacher podczas wykopalisk w Megiddo (Tell el-Mutesellim) w 1903 roku. Od tego czasu odnaleziono ich w Izraelu i Jordanii ponad trzydzieści (w różnych zestawieniach 35–45 sztuk i fragmentów).
- Królestwo Izraela (północ) — najliczniejsza grupa (ok. 27): Hasor, Megiddo, Dan, Samaria oraz góra Garizim.
- Królestwo Judy (południe) — ok. 11: Miasto Dawida w Jerozolimie, Ramat Rachel oraz źródło Ain Dżoweize koło Al-Waladża.
- Za Jordanem — kilka okazów wiązanych z Moabem i Ammonem (cytadela w Ammanie, dawne Rabbat-Ammon).
Najpiękniejszy egzemplarz odkryła w 1963 roku brytyjska archeolog Kathleen Kenyon na wschodnim stoku Miasta Dawida, nad źródłem Gichon. Sugerowała ostrożnie, że może to być „jedyna zachowana architektoniczna pozostałość Salomonowej Jerozolimy”. Oryginał przechowuje dziś Muzeum Izraela w Jerozolimie. Pałac w Ramat Rachel badał Yohanan Aharoni (lata 1954–1962), a wykopaliska wznowili później Oded Lipschits i Manfred Oeming. Klasyczny katalog tych zabytków opracował Yigal Shiloh (Qedem 11, 1979). W 2013 roku B. Tropper i archeolog Izraelskiego Urzędu Starożytności (IAA) Daniel Ein-Mor rozpoznali kapitel przy źródle Ain Dżoweize — pierwszy znaleziony wciąż połączony ze swoją podstawą.
Powiązanie z Pismem
Biblijny obraz architektury królewskiej epoki monarchii najpełniej maluje 1 Księga Królewska, opisując kolumny Jakin i Boaz oraz ich zdobne głowice w przedsionku świątyni wzniesionej za Salomona:
„Głowice, które znajdowały się na wierzchołkach kolumn w przedsionku, były w kształcie lilii wielkości czterech łokci. (…) A na wierzchołkach tych kolumn wykonana była ozdoba na kształt lilii. Tak została wykończona praca nad kolumnami” (1 Krl 7,19.22, UBG).
Motyw lilii i owoców granatu z opisu głowic (1 Krl 7,16–22) należy do tego samego roślinnego, palmowo-lilijnego języka zdobniczego, który rozpoznajemy na kamiennych kapitelach proto-eolskich. Pismo pokazuje więc realny świat sztuki dworskiej Izraela — świat, w którym monarchię stać było na kosztowne, ozdobne budownictwo ku czci Jahwe (PAN) i dla splendoru królestwa.
Co pewne, a co dyskutowane
Pewne: kapitele istnieją, są liczne i pochodzą z kontekstów monumentalnej architektury epoki żelaza; największe ich skupisko znajduje się na terenie Królestwa Izraela; wolutowo-palmetowy motyw to rozpoznawalny „styl królewski” Izraela i Judy.
Dyskutowane:
- Datowanie. Starsza tradycja badawcza wiązała te kapitele z epoką Salomona (X w. p.n.e.). Oded Lipschits (2011) argumentuje, że powstały dopiero za dynastii Omrydów w IX w. p.n.e., a okazy judzkie datuje na koniec VIII — początek VII w. p.n.e. Z kolei Y. Garfinkel i M. Mumcuoglu bronią wczesnego, X-wiecznego początku architektury królewskiej w Judzie. Spór trwa i jest realny.
- Związek z Jerozolimą Salomona. Sugestia Kenyon, że jerozolimski kapitel to relikt budowli Salomona, pozostaje niepotwierdzona — wielu badaczy datuje go później.
- Związek ze świątynią. Trzeba uczciwie zaznaczyć: kolumny Jakin i Boaz z 1 Krl 7 były odlane z brązu, a kapitele proto-eolskie są kamienne i pochodzą z pałaców oraz bram miejskich, nie ze świątyni. Łączy je wspólny język zdobniczy (lilia/palmeta), a nie tożsamość konkretnych obiektów.
Znaczenie
Proto-eolskie kapitele to materialne świadectwo istnienia scentralizowanej, zamożnej administracji królewskiej w Izraelu i Judzie epoki żelaza — realiów spójnych z biblijnym obrazem monarchii budującej pałace, bramy i miasta. Nie „dowodzą” one wprost panowania Salomona ani nie potwierdzają jednego konkretnego wersetu; ich datowanie pozostaje przedmiotem sporu. Osadzają jednak opowieść Pisma w namacalnym, dobrze udokumentowanym świecie starożytnego Bliskiego Wschodu. Dla czytelnika stojącego na gruncie sola scriptura to zachęta, by traktować Biblię jako świadectwo zakorzenione w historii — nie wymagając od archeologii, by „udowadniała” wiarę, lecz doceniając zgodność ogólnego obrazu.
Źródła
- Yigal Shiloh, The Proto-Aeolic Capital and Israelite Ashlar Masonry (Qedem 11), Instytut Archeologii Uniwersytetu Hebrajskiego, Jerozolima 1979.
- Oded Lipschits, The Origin and Date of the Volute Capitals from the Levant, w: I. Finkelstein, N. Na’aman (red.), The Fire Signals of Lachish, Winona Lake 2011, s. 203–225.
- Biblical Archaeology Society, Proto-Aeolic Capital Associated with Judah’s Longest Spring Tunnel (znalezisko z Ain Dżoweize; D. Ein-Mor, IAA).
- Wikipedia (ang.): Aeolic order oraz Architecture of ancient Israel (zestawienie stanowisk i liczby okazów).
- Muzeum Izraela w Jerozolimie — miejsce przechowywania kapitelu z Miasta Dawida (wykop K. Kenyon, 1963).
- Pismo Święte: Uwspółcześniona Biblia Gdańska (UBG), 1 Krl 7,15–22.