Kiedy czytamy w Księgach Królewskich opis Świątyni wzniesionej przez Salomona dla Jahwe (PANA), łatwo pomyśleć, że mamy do czynienia z budowlą bez precedensu — czymś, czego nikt wcześniej ani później nie widział. Tymczasem archeologia północnej Syrii pokazała coś zaskakującego: świątynia odkryta w miejscowości Ain Dara ma niemal bliźniaczy plan względem świątyni jerozolimskiej. To dziś najbliższa znana architektoniczna paralela do budowli opisanej w Piśmie.
Dla czytelnika, który traktuje Pismo poważnie jako świadectwo historyczne, to odkrycie ma konkretną wartość: pokazuje, że biblijny opis nie jest fantazją późniejszych pokoleń, lecz precyzyjnym zapisem architektury świątynnej, jaką rzeczywiście budowano w epoce żelaza na terenie Syrii i Fenicji.
Czym jest odkrycie w Ain Dara
Ain Dara to stanowisko archeologiczne w północno-zachodniej Syrii, na północny zachód od Aleppo, w rejonie Afrin. Odkrycie zaczęło się przypadkiem: w 1955 roku natrafiono tam na kolosalnego lwa wykutego w czarnym bazalcie. Pierwsze wykopaliska prowadzili Maurice Dunand i Feisal Seirafi w latach 1956, 1962 i 1964. Od 1976 roku pracami kierował syryjski archeolog Ali Abu Assaf, a główne odsłonięcie świątyni przypadło na kampanie z lat 1976, 1978 i 1980–1988. Badania publikowała syryjska Dyrekcja Generalna Starożytności i Muzeów (DGAM), a pełną monografię naukową Abu Assaf wydał w 1990 roku (Der Tempel von ’Ain Dārā).
Świątynia była budowlą z epoki żelaza, w kręgu kultury syryjsko-fenickiej i neohetycko-aramejskiej. Według analizy Abu Assafa funkcjonowała w trzech fazach, mniej więcej w okresie 1300–740 p.n.e. — a więc częściowo przed czasami Salomona, częściowo równolegle z nimi. Wzniesiono ją na sztucznej, podwyższonej platformie, na najwyższym punkcie osady. Miała plan trójdzielny (ok. 30 × 20 m): przedsionek (portyk) z dwiema kolumnami, salę główną i wydzieloną, podwyższoną komorę wewnętrzną — odpowiednik „miejsca najświętszego”. Ściany zdobiły bazaltowe reliefy — lwy, sfinksy, istoty skrzydlate, motywy palmet i lotosu. Wokół sanktuarium biegły boczne pomieszczenia. Cechą zupełnie wyjątkową, nieznaną z Biblii, są ogromne (ok. 1 m) odciski stóp wykute w kamiennym progu — interpretowane jako symboliczne wkroczenie bóstwa do jego przybytku.
Powiązanie z Pismem
Biblijny opis świątyni z 1 Księgi Królewskiej mówi o tym samym trójdzielnym układzie: przedsionek, sala główna (hekal) i miejsce najświętsze (debir), a przed wejściem — dwie potężne kolumny. Właśnie te kolumny są jednym z najczytelniejszych punktów wspólnych z Ain Dara:
Potem postawił te kolumny w przedsionku świątyni. Postawił jedną kolumnę po prawej stronie i nazwał ją Jakin. Postawił drugą kolumnę po lewej stronie i nazwał ją Boaz. (1 Krl 7,21, UBG)
Podobnie brzmi opis bocznych pomieszczeń otaczających budowlę — kolejny element odnaleziony w Ain Dara:
Przy murze domu zbudował skrzydła dokoła, przy murach domu dokoła świątyni i Miejsca Najświętszego. Porobił też dokoła pomieszczenia. (1 Krl 6,5, UBG)
Pismo samo tłumaczy, skąd u Izraela taka architektura. Salomon nie działał w kulturowej próżni — sprowadził rzemieślników i budulec od Fenicjan. Odlew kolumn z brązu wykonał Hiram z Tyru: „Był on synem wdowy z pokolenia Neftalego, a jego ojciec był obywatelem Tyru. Był brązownikiem, pełnym mądrości, zrozumienia i umiejętności” (1 Krl 7,14, UBG). Fenicko-syryjskie wpływy w projekcie świątyni to zatem nie domysł archeologów, lecz coś, o czym wprost mówi tekst natchniony.
Co pewne, a co dyskutowane
Konsensus badawczy jest tu wyjątkowo mocny. John Monson, który spopularyzował to porównanie w artykule The New ’Ain Dara Temple: Closest Solomonic Parallel (Biblical Archaeology Review, maj/czerwiec 2000), zestawił 33 cechy architektoniczne z Ain Dara z 65 elementami wymienionymi w biblijnym opisie świątyni Salomona. Trójdzielny plan, podwyższona platforma na szczycie wzgórza, kolumny przy wejściu, boczne komory i repertuar dekoracji (skrzydlate istoty, palmety) — to elementy powszechnie uznawane za realną, uderzającą paralelę.
Trzeba jednak zachować uczciwość. Po pierwsze: odkrycie w Ain Dara nie jest dowodem, że świątynia Salomona istniała — po samej świątyni jerozolimskiej nie zachowały się ślady, bo Wzgórze Świątynne pozostaje niedostępne dla wykopalisk. Ain Dara pokazuje jedynie, że biblijny opis wiernie oddaje realną tradycję budowlaną epoki żelaza. Po drugie: to nie jest ta sama świątynia ani kopia — to niezależna budowla innej kultury, dedykowana obcemu bóstwu (kwestia sporna: bogini Isztar/Asztarte lub bóg burzy Baal-Hadad; bywa też interpretowana jako świątynia wyroczni przy szlaku), z elementami obcymi Biblii, jak wykute odciski stóp. Po trzecie: dokładne datowanie faz opiera się głównie na analizie Abu Assafa i bywa uściślane. Wniosek jest więc ostrożny: paralela architektoniczna — tak; „dowód na Biblię” — nie.
Znaczenie
Dla perspektywy sola scriptura Ain Dara ma wartość potwierdzającą wiarygodność zapisu. Autor Ksiąg Królewskich znał świątynną architekturę swojego świata na tyle dobrze, że jego opis daje się dziś zestawić „element po elemencie” z realną budowlą. To wzmacnia zaufanie do tekstu jako świadectwa historycznego, nie zaś do ludzkich tradycji narosłych wokół niego.
Jest w tym też głębsza lekcja. Jahwe posłużył się znaną ludziom formą architektoniczną, ale wypełnił ją zupełnie inną treścią — miejscem najświętszym bez posągu bóstwa, bo Bóg Izraela nie mieszka w wizerunku. A z perspektywy Nowego Przymierza kamienna świątynia była tylko cieniem: prawdziwym przybytkiem stał się Jeszua (Jezus) i lud, w którym zamieszkuje Duch. Odkrycie w Ain Dara pomaga zobaczyć realizm biblijnego opisu — smutne jest tylko to, że sama świątynia nie przetrwała: w styczniu 2018 roku została w znacznej części (ok. 60%) zniszczona podczas tureckiego nalotu w rejonie Afrin, a bazaltowego lwa później zrabowano.
Źródła
- John Monson, The New ’Ain Dara Temple: Closest Solomonic Parallel, Biblical Archaeology Review 26/3 (maj/czerwiec 2000).
- Ali Abu Assaf, Der Tempel von ’Ain Dārā, Mainz 1990 (monografia wykopalisk).
- Wikipedia, hasło „Ain Dara (archaeological site)” — datowanie, historia wykopalisk (Dunand, Seirafi, Abu Assaf), zniszczenie 2018.
- Biblical Archaeology Society, artykuły „Searching for the Temple of King Solomon” oraz „Solomon’s Temple in Context”.
- Pismo Święte, Uwspółcześniona Biblia Gdańska (UBG): 1 Krl 5,18; 6,5; 7,14; 7,21.