Skrybowie Biblia

Ramzes II i bitwa pod Kadesz — tło faraona Wyjścia

Ramzes II i bitwa pod Kadesz — tło faraona Wyjścia

Autor:

Redakcja Odkryj Biblię

w

Na ścianach świątyń w Abu Simbel, Karnaku, Luksorze i Ramesseum wykuto po kilkakroć tę samą scenę: faraon samotnie pędzący rydwanem na wroga, podczas gdy jego wojsko rzekomo go zawiodło. To największa bitwa rydwanowa starożytności — starcie pod Kadesz nad Orontesem, rok 1274 p.n.e., Ramzes II kontra król Hetytów Muwatalli II. Egipska propaganda ogłosiła ją triumfem faraona. Historycy widzą w niej co najwyżej remis. Co ta odległa wojna ma wspólnego z Biblią? Odpowiedź kryje się w jednym słowie z Księgi Wyjścia — nazwie miasta budowanego rękami zniewolonych Izraelitów.

Ramzes II i bitwa pod Kadesz — tło faraona Wyjścia
Fot. autor nieznany, CC BY-SA 3.0, via Wikimedia Commons

Czym jest to „odkrycie”

Wiosną piątego roku swego panowania Ramzes II wyruszył z nowo wybudowanej stolicy Pi-Ramzes na czele czterech dywizji wojska — Amona, Ra, Ptaha i Seta — licząc łącznie ok. 20 tysięcy żołnierzy i do 2000 rydwanów. Celem było odbicie Kadesz nad Orontesem (dziś granica Libanu i Syrii), kluczowego punktu rywalizacji egipsko-hetyckiej o wpływy w Lewancie. Dwaj schwytani nomadzi zapewnili faraona, że armia hetycka stoi daleko, pod Aleppo. Byli to jednak hetyccy szpiedzy — Muwatalli II ukrył swoje siły, szacowane na kilka tysięcy rydwanów i kilkadziesiąt tysięcy piechoty, tuż za miastem.

Wprowadzona w błąd dywizja Amona rozbiła obóz, a wtedy hetyckie rydwany uderzyły z zaskoczenia na maszerującą osobno dywizję Ra, rozbijając ją i docierając aż do obozu Ramzesa. Według egipskiej relacji faraon, odcięty od większości wojska, osobiście poprowadził kontratak, wzywając pomocy boga Amona, zanim nadciągnęły posiłki (oddział Neárin) i odwróciły losy starcia. Miasta jednak nie zdobyto — Hetyci zatrzymali Kadesz, a Ramzes wycofał się do Egiptu.

Wydarzenie znamy z dwóch tekstów egipskich, powtórzonych po kilka razy na murach świątyń w Abydos, Luksorze, Karnaku, Abu Simbel i w Ramesseum oraz w kopiach papirusowych (Papirus Sallier III w British Museum, Papirus Raifé w Luwrze):

  • „Biuletyn” (Raport) — zwięzłe, rzeczowe podpisy towarzyszące reliefom bitewnym.
  • „Poemat”, zwany „Poematem Pentaura” — rozbudowana narracja literacka, spisana na jednym z papirusów przez skrybę Pentaura, co przez wieki mylnie brano za wskazanie autora; dziś egiptolodzy traktują to przypisanie z rezerwą.

Kilkanaście lat później, ok. 1259 r. p.n.e. (21. roku panowania Ramzesa II), następca Muwatallego, Hattusili III, zawarł z Egiptem traktat pokojowy — najstarszy zachowany traktat międzypaństwowy na świecie. Jego egipska wersja widnieje na murach Karnaku i Ramesseum, a hetycka, spisana klinowym pismem akadyjskim na glinianych tabliczkach z Hattusa, jest przechowywana w Stambulskich Muzeach Archeologicznych i w Muzeach Państwowych w Berlinie. Kopia wisi też w gmachu ONZ w Nowym Jorku jako symbol najdawniejszej dyplomacji pokojowej.

Powiązanie z Pismem

Ramzes II nigdzie w Biblii nie jest wymieniony z imienia — faraonowie w narracji o niewoli i wyjściu pozostają anonimowi. Łącznik jest pośredni, lecz konkretny: nazwa miasta. Księga Wyjścia opisuje, jak nowy władca Egiptu, „który nie znał Józefa”, zaprzągł Izraelitów do pracy przymusowej:

„Wówczas nastał nad Egiptem nowy król, który nie znał Józefa” (Wj 1,8 UBG).

„Ustanowiono więc nad nimi nadzorców, aby ich gnębili ciężarami. I lud Izraela zbudował dla faraona miasta na składy: Pitom i Ramzes” (Wj 1,11 UBG).

Jedynym miastem w starożytnym Egipcie noszącym tę nazwę było Pi-Ramzes („Dom Ramzesa”) w Delcie Nilu — nowa stolica wzniesiona przez Ramzesa II, który przeniósł tam swój dwór i skąd wyruszał na kampanię pod Kadesz. Ta zbieżność uczyniła z niego najpopularniejszego kandydata na faraona z czasów ucisku Izraela — władcę, za którego panowania (1279–1213 p.n.e.) rozgrywałaby się dopiero pierwsza część historii, zanim doszło do wyjścia.

Tekst dodaje, że praca była wyniszczająca:

„I uprzykrzali im życie uciążliwą pracą przy glinie i przy cegłach, i przy każdej robocie na polu. Do wszelkiej pracy zmuszali ich bez litości” (Wj 1,14 UBG).

Budowa Pi-Ramzes wymagała ogromnych ilości cegły mułowej i taniej siły roboczej — egipskie źródła z epoki wspominają grupy określane jako Apiru zatrudniane przy budowach, co potwierdza obecność ludności semickiej osiadłej w Delcie, choć żadne z nich nie wymienia z nazwy „Izraela”. Rozdział zamyka śmierć owego króla-ciemięzcy, po której Izraelici wciąż jęczeli w niewoli, aż ich wołanie „dotarło do Boga”:

„Po dłuższym czasie umarł król Egiptu, a synowie Izraela wzdychali i wołali z powodu niewoli. Ich wołanie z powodu niewoli dotarło do Boga” (Wj 2,23 UBG).

Jeśli Ramzes II jest faraonem z Wj 1, biblijna śmierć „króla Egiptu” pasowałaby do końca jego rekordowo długiego, 66-letniego panowania — a wyjście przypadałoby na czasy następcy, Merneptaha. W piątym roku jego panowania (ok. 1208 r. p.n.e.) powstała stela zwycięstwa wspominająca „Izrael” jako lud już obecny w Kanaanie — pierwsza pozabiblijna wzmianka o Izraelu, którą część badaczy traktuje jako pośredni argument za taką chronologią.

Co pewne, a co dyskutowane

  • Pewne: bitwa pod Kadesz rozegrała się wiosną ok. 1274 r. p.n.e. między wojskami Ramzesa II a Muwatallego II; jej przebieg (zasadzka, kontratak, brak zdobycia miasta) oraz istnienie dwóch równoległych relacji egipskich („Poemat” i „Biuletyn”) na wielu świątyniach nie budzą sporu.
  • Pewne: traktat pokojowy z ok. 1259 r. p.n.e. jest najstarszym zachowanym traktatem międzypaństwowym na świecie, znanym z obu stron konfliktu — egipskiej (Karnak) i hetyckiej (tabliczki ze Stambułu i Berlina).
  • Dyskutowane — kto naprawdę wygrał: Ramzes ogłosił triumf w reliefach i tekstach, lecz Egipt nie zdobył Kadesz, a Hetyci zachowali kontrolę nad regionem — większość historyków mówi dziś o taktycznym remisie ze strategiczną przewagą hetycką, nie o egipskim zwycięstwie.
  • Dyskutowane — czy Ramzes II to faraon ucisku, wyjścia, czy żaden z nich: zwolennicy „późnej daty” wyjścia (XIII w. p.n.e.) łączą budowę Pi-Ramzes z Wj 1,11 i widzą w Ramzesie II faraona z czasów niewoli, a w Merneptahu — władcę z czasów wyjścia. Zwolennicy „wczesnej daty” (na podstawie 1 Krl 6,1, licząc 480 lat wstecz od budowy świątyni Salomona) datują wyjście na ok. 1446 r. p.n.e., ponad sto lat przed Ramzesem II, i uznają nazwę „Ramzes” w Wj 1,11 za późniejszą redakcyjną aktualizację starszej nazwy. Sekretarz generalny egipskiej Naczelnej Rady Starożytności, Mostafa Waziri, publicznie zastrzegł, że egipskie źródła nie zawierają dowodu wiążącego wprost Ramzesa II z wyjściem — co nakazuje ostrożność wobec popularnego utożsamienia „Ramzes = faraon Mojżesza” z filmów.
  • Dyskutowane — sam „Poemat”: badacze spierają się, czy tekst przypisywany skrybie Pentaurowi rzeczywiście jest jego dziełem, czy Pentaur był jedynie kopistą — nazwa „Poemat Pentaura” utrwaliła się mimo tej niepewności.

Znaczenie

Bitwa pod Kadesz i traktat, który ją zakończył, nie „dowodzą” żadnego wydarzenia z Księgi Wyjścia — nie ma w nich mowy o Izraelu, Mojżeszu ani plagach. Ich wartość jest inna: pokazują namacalnie świat, w którym rozgrywa się początek historii wyjścia — realne imperium, realnego, potężnego władcę budującego na masową skalę nowe miasta rękami przymusowych robotników, i realną nazwę geograficzną (Pi-Ramzes), która trafiła do biblijnego tekstu jako „Ramzes”. To dokładnie ten rodzaj tła, jakiego należałoby oczekiwać, gdyby opowieść o niewoli w Egipcie miała historyczny rdzeń osadzony w konkretnej epoce, a nie była czystą fikcją bez odniesienia do miejsca i czasu.

Zarazem Ramzes II jest lekcją pokory badawczej: ogromna sława tego faraona — 66 lat panowania, budowle od Abu Simbel po Ramesseum, własna propaganda kuta w kamieniu na widok wieków — uczyniła z niego kulturowy symbol „faraona Biblii”, choć dowody łączące go z historią Mojżesza pozostają pośrednie i sporne nawet wśród badaczy przyjmujących historyczność wyjścia. Warto oddzielać to, co źródła egipskie faktycznie mówią (potężny budowniczy miasta o nazwie znanej z Wj 1,11), od tego, co jest wnioskowaniem lub popularną tradycją (identyfikacja z konkretnym faraonem z konkretnego rozdziału).

Źródła

Więcej wpisów