Głęboko w Nubii, setki kilometrów na południe od granic dzisiejszego Egiptu, na kamiennej kolumnie świątyni zbudowanej przez faraona ponad trzy tysiące lat temu, egipscy skrybowie zapisali nazwę „kraj koczowników Jhw”. Trzy spółgłoski, które brzmią zaskakująco znajomo. Czy to naprawdę najstarszy zachowany zapis imienia Jahwe (PAN) — i to nie w Izraelu, lecz na liście podbitych ludów sporządzonej dla egipskiego dworu? A jeśli tak, dlaczego pojawia się akurat w rejonie Edomu i Seiru, dokładnie tam, gdzie umieszcza objawienie Boga najstarsza hebrajska poezja?
Czym jest to „odkrycie”
Chodzi o dwie egipskie listy topograficzne — wykazy nazw krain i ludów, które faraonowie kazali ryć na ścianach świątyń jako symboliczny spis podległych im obszarów. Nazwy zamykano zwykle w owalnych „pierścieniach” (kartuszach) zwieńczonych wizerunkiem skrępowanego jeńca.
Najstarsza z tych list znajduje się w świątyni w Soleb, na zachodnim brzegu Nilu w nubijskiej części dzisiejszego Sudanu, w pobliżu trzeciej katarakty. Świątynię wzniósł Amenhotep III (XVIII dynastia, panowanie ok. 1390–1352 p.n.e.), poświęcając ją bogu Amonowi-Re oraz ubóstwionej postaci samego króla. Na jednej z piaskowcowych kolumn hali hypostylowej zachowała się grupa nazw poprzedzonych określeniem „ziemia koczowników” — po egipsku Szasu (šꜣsw, „wędrowcy”, „koczownicy”). Wśród nich figuruje pierścień odczytywany jako:
- tꜣ šꜣsw yhwꜣ — „kraj koczowników Jhw(a)”.
„Szasu” to egipskie określenie półkoczowniczych pasterzy z południowego Lewantu — z rejonu Edomu, gór Seir i Negebu; nie jest to nazwa jednego plemienia, lecz szeroka kategoria ludów pogranicza. Ta sama sekwencja nazw powtarza się — w pełniejszej i lepiej zachowanej formie — w listach z czasów ramessydzkich, przede wszystkim w świątyni w Amara-West (również w Sudanie), wzniesionej za Ramzesa II (XIX dynastia, ok. 1279–1213 p.n.e.). Egiptolodzy zgodnie przyjmują, że wykaz z Amara-West został przekopiowany ze starszego wzorca sięgającego listy z Soleb. W wersji z Amara-West sekwencja obejmuje kilka „krajów Szasu”, m.in. Seir, Laban, Pyspys, Samath oraz Jhw.
Historia identyfikacji jest dobrze udokumentowana. Trop egipski dla imienia Bożego wprowadził do dyskusji Bernhard Grdseloff w pracy o Edomie w źródłach egipskich (1947). Same wystąpienia z Soleb i Amara-West opisał i powiązał ze sobą Raphael Giveon (studia z lat 60. i monografia Les Bédouins Shosou des documents égyptiens, 1971). Nad odczytem i wokalizacją zapisu yhwꜣ pracował Gerhard Fecht, a systematyczne opracowanie wszystkich egipskich wystąpień imienia przedstawił Michael Astour („Yahweh in Egyptian Topographical Lists”, 1979). To najstarsze pozabiblijne wystąpienie tego imienia — wcześniejsze o kilkaset lat od steli Meszy (IX w. p.n.e.), która wcześniej uchodziła za najdawniejsze świadectwo epigraficzne.
Powiązanie z Pismem
Najciekawsze nie jest samo brzmienie nazwy, lecz jej geografia. Egipska lista lokalizuje „kraj Szasu Jhw” w tym samym pasie — Edom, Seir, pogranicze pustynne na południowy wschód od Kanaanu — w którym najstarsze warstwy hebrajskiej poezji umieszczają teofanię, czyli objawienie się Boga Izraela.
Błogosławieństwo Mojżesza otwiera obraz Boga nadchodzącego od południa:
„Powiedział: Pan przyszedł z Synaju i z Seiru wzeszedł dla nich, zajaśniał z góry Paran i przyszedł z dziesięcioma tysiącami świętych; z jego prawicy wyszło dla nich ogniste prawo.” (Pwt 33,2 UBG).
Pieśń Debory, uznawana za jeden z najstarszych tekstów Biblii, powtarza ten sam kierunek:
„Panie, gdy wyszedłeś z Seiru, gdy przechodziłeś przez pole Edom, ziemia drżała, niebiosa kropiły, a obłoki kropiły wodą.” (Sdz 5,4 UBG).
Podobnie prorok Habakuk:
„Bóg szedł z Temanu, Święty z góry Paran, Sela! Jego majestat okrył niebiosa, ziemia była pełna jego chwały.” (Ha 3,3 UBG).
Seir, Edom, Teman, Paran, Synaj — to nazwy z jednego regionu. Do tego dochodzi opowieść o Mojżeszu, który spotyka Boga przy krzewie na „górze Bożej, do Horebu” (por. Wj 3,1), przebywając w kraju Midianitów, u swojego teścia Jetra. Egipski dokument z XIV w. p.n.e. dowodzi, że w tym właśnie rejonie istniała wówczas grupa ludzka lub kraina zapisywana przez skrybów faraona jako Jhw. Ta zbieżność brzmienia imienia z jego biblijną „mapą” czyni napis z Soleb stałym odniesieniem w dyskusjach o początkach kultu Jahwe.
Co pewne, a co dyskutowane
Pewne (lub bardzo szeroko przyjęte):
- Napisy w Soleb i Amara-West istnieją, są datowane i wielokrotnie publikowane; nie są przedmiotem sporu co do autentyczności.
- Odczyt pierścienia jako tꜣ šꜣsw yhwꜣ („kraj Szasu Jhw”) jest wśród egiptologów powszechnie akceptowany. Samo pojawienie się grupy spółgłosek y-h-w jako toponimu nie budzi zasadniczych wątpliwości.
- Lokalizacja tej krainy w strefie Edomu/Seiru wynika z sąsiedztwa w liście innych rozpoznawalnych nazw, przede wszystkim Seir.
Dyskutowane:
- Nazwa miejsca czy imię Boga? Na liście Jhw funkcjonuje jako toponim — nazwa krainy lub ludu, nie jako imię bóstwa. Część badaczy uważa, że kraina wzięła nazwę od czczonego tam boga (praktyka znana ze starożytności), inni ostrożnie zaznaczają, że z samej listy nie da się tego udowodnić. Zwracano też uwagę, że niektóre sąsiednie nazwy mogą być określeniami plemiennymi (np. od kolorów lub zwierząt).
- Hipoteza midianicko-kenicka. Badacze tacy jak Karel van der Toorn czy Donald Redford wiążą te dane z tezą, że kult Jahwe miał korzenie wśród koczowników Edomu/Midianu, zanim „dotarł” do Izraela. To interpretacja historyczno-religijna, nie fakt wyryty w kamieniu — napis jej nie potwierdza ani nie wyklucza. Z perspektywy samego tekstu biblijnego objawienie na Horebie/Synaju również sytuowane jest na tym pustynnym pograniczu, więc zbieżność geografii nie przesądza o „zapożyczeniu” imienia.
- Szasu = Izraelici? Bywa, że Szasu utożsamia się z protoizraelitami. Tu sprzeciwia się m.in. Michael Hasel, przypominając, że na egipskich reliefach Izrael nie jest nazywany „Szasu”, a Szasu nie są nazywani „Izraelem”; różnią się też sposobem przedstawiania (strój, fryzura). Powiązanie krainy Jhw z konkretnym ludem Izraela pozostaje więc hipotezą.
Z uwagi na te zastrzeżenia status „potwierdzone” odnosi się do samego napisu i odczytu imienia — to jest solidnie ustalone — a nie do dalszych wniosków o pochodzeniu religii Izraela, które należą do sfery interpretacji.
Znaczenie
Waga tego znaleziska jest przede wszystkim chronologiczna i geograficzna. Po pierwsze, przesuwa najstarsze pozabiblijne poświadczenie brzmienia imienia Bożego do XIV w. p.n.e. — o kilka wieków wstecz względem inskrypcji późniejszych, jak stela Meszy czy ostraki z Kuntillet Ajrud. Po drugie, umieszcza nazwę Jhw dokładnie w tym rejonie — Edom, Seir, pogranicze Midianu — który hebrajska poezja niezależnie kojarzy z „przyjściem” Boga (Pwt 33; Sdz 5; Ha 3).
Nie znaczy to, że „archeologia udowodniła Biblię”. Egipski skryba nie miał pojęcia o teologii Izraela i spisywał jedynie nazwy podbitych lub pogranicznych ludów. Znaczy to natomiast, że biblijny obraz Boga związanego z tym właśnie zakątkiem świata nie jest późną, oderwaną od realiów konstrukcją — ma zaczep w niezależnym, wcześniejszym o stulecia źródle egipskim. Dla czytelnika Pisma to sygnał, że najstarsze pieśni Starego Testamentu operują autentyczną geografią epoki brązu.
Źródła
- Wikipedia, Shasu — przegląd egipskich wzmianek o koczownikach Szasu oraz o toponimie Jhw w listach z Soleb i Amara-West: en.wikipedia.org/wiki/Shasu
- Wikipedia, Soleb — świątynia Amenhotepa III w Nubii (Sudan), datacja, lokalizacja przy trzeciej katarakcie: en.wikipedia.org/wiki/Soleb
- C. F. Aling, C. Billington, „The Name Yahweh in Egyptian Hieroglyphic Texts” (Associates for Biblical Research) — omówienie odczytu tꜣ šꜣsw yhwꜣ i konsensusu egiptologicznego: biblearchaeology.org
- Cambridge University Press, D. Fleming, Yahweh before Israel, rozdz. „Yhwꜣ of Shasu-Land” — analiza list topograficznych i pozycji nazwy w sekwencji: cambridge.org
- The Past (Current World Archaeology), „The Shasu and Egypt” — kim byli Szasu, egipscy faraonowie wspominający ich oraz spór o identyfikację Jhw (m.in. stanowisko M. Hasela): the-past.com/feature/the-shasu-and-egypt
- Wiktionary, tꜣ šꜣsw yhwꜣ — hasło z transliteracją egipskiego zapisu: en.wiktionary.org
- R. Giveon, Les Bédouins Shosou des documents égyptiens (Leiden 1971) — podstawowa monografia dokumentująca wystąpienia z Soleb i Amara-West (skan): archive.org
- Cytaty biblijne: Uwspółcześniona Biblia Gdańska (UBG), Pwt 33,2; Sdz 5,4; Ha 3,3; Wj 3,1.