Skrybowie Biblia

Samaria-Sebaste — herodowa świątynia Augusta

Samaria-Sebaste — herodowa świątynia Augusta

Autor:

Redakcja Odkryj Biblię

w

Na wzgórzu nad żyzną doliną w sercu Samarii Herod Wielki wzniósł jedną z najbardziej okazałych budowli swego panowania — świątynię ku czci cesarza Augusta, wspiętą po monumentalnych schodach i otoczoną kolumnadą. Miasto zburzone niegdyś przez hasmonejskiego władcę Jana Hyrkana odrodziło się jako Sebaste, hellenistyczno-rzymska metropolia bez świątyni dla Boga Izraela, za to z okazałym sanktuarium boskiego cesarza. Czy to właśnie tam, kilkadziesiąt lat później, ewangelista Filip głosił Chrystusa i ścierał się z magiem Szymonem? Wykopaliska prowadzone od początku XX wieku pozwalają dziś dość dokładnie odtworzyć to miasto z czasów, gdy rodził się Nowy Testament.

Samaria-Sebaste — herodowa świątynia Augusta
Fot. יעקב, CC BY-SA 4.0, via Wikimedia Commons

Czym jest to „odkrycie”

W 30 r. p.n.e., po klęsce Antoniusza i Kleopatry pod Akcjum, August potwierdził władzę Heroda i przyłączył do jego królestwa kolejne miasta, w tym Samarię — obok Gadary, Hippos, Gazy, Joppy i Wieży Stratona. Informację tę przekazuje Józef Flawiusz w „Dawnych dziejach Izraela” (15.217) oraz w „Wojnie żydowskiej” (1.396). Herod szybko odwdzięczył się nowemu cesarzowi w typowy dla siebie sposób — wielkim programem budowlanym.

Miasto Samaria, zniszczone przez Jana Hyrkana I jeszcze w II w. p.n.e., Herod przebudował całkowicie i przemianował na Sebaste — grecki odpowiednik łacińskiego przydomka „Augustus” (czcigodny). Józef Flawiusz opisuje to wprost: król otoczył miasto potężnym murem o obwodzie dwudziestu stadiów (ok. 3,7 km), sprowadził tam 6 tysięcy nowych mieszkańców — weteranów swoich wojen oraz ludność okoliczną — i pośrodku wzniósł „miejsce święte” o obwodzie półtora stadionu, „ozdobione wszelkiego rodzaju dekoracjami”, w którym stanęła świątynia „znakomita zarówno wielkością, jak i pięknem” (Dawne dzieje Izraela 15.296–298).

Archeolodzy potwierdzili ten opis z zaskakującą precyzją. Pierwszych systematycznych wykopalisk na wzgórzu Sebastii dokonała ekspedycja Uniwersytetu Harvarda (1908–1910), początkowo pod kierunkiem Gottlieba Schumachera, później George’a Andrew Reisnera z architektem C.S. Fisherem i D.G. Lyonem. Odsłonili fundamenty ogromnej platformy na szczycie akropolu — usypany, obudowany murami taras ok. 83–85 na 72–74 metry, wzniesiony 4–5 m ponad otoczenie. Prowadziły do niego schody szerokie na 24 metry, otwierające się na dziedziniec z podwójną kolumnadą. Cella świątyni, na własnym podium ok. 24 na 33 m, górowała nad miastem. Obwód całego kompleksu, liczony razem z dziedzińcem, w przybliżeniu odpowiada „półtora stadionu” Józefa Flawiusza.

Kolejna ekspedycja (1931–1935, John Winter Crowfoot z udziałem młodej wówczas Kathleen Kenyon i Eliezera Sukenika), a później rewizja materiałów przez Ehuda Netzera, pozwoliły doprecyzować chronologię. W dziedzińcu odsłonięto fragment marmurowego torsu, uznany przez pierwszych badaczy za pozostałość posągu kultowego Augusta. Zastrzeżenie: to, co dziś łatwo zobaczyć na miejscu — okazałe schody i część kolumn — pochodzi w znacznej mierze z przebudowy za Septymiusza Sewera (ok. 200 n.e.), gdy Sebaste stała się rzymską kolonią. Fundamenty platformy są jednak niewątpliwie herodiańskie.

Poza świątynią Herod wyposażył Sebaste w typowo rzymskie budowle: forum, bazylikę i stadion na zboczu (ok. 205 na 67 m, z freskowym wystrojem). Miasto stało się demonstracyjnie pogańskie — zamieszkane głównie przez nie-Żydów, z gimnazjonem, teatrem i kultem cesarskim w centrum, w kompletnym przeciwieństwie do żydowskiej Jerozolimy.

Powiązanie z Pismem

Nowy Testament nie wspomina wprost o świątyni Augusta, ale to w Samarii — krainie, której stolicą przez cały I wiek była Sebaste — rozgrywa się jeden z przełomowych epizodów wczesnego kościoła. Gdy po śmierci Szczepana wybuchło prześladowanie w Jerozolimie, uczniowie „rozproszyli się po okolicach Judei i Samarii” (Dz 8,1), a diakon Filip „przybył do miasta Samarii i głosił im Chrystusa” (Dz 8,5 UBG). To bezpośrednie wypełnienie zapowiedzi Jezusa z Dz 1,8, by świadectwo o Nim dotarło „aż po krańce ziemi” — poprzez Judeę i Samarię, krainę, z którą pobożni Żydzi zwykle unikali kontaktu.

W mieście tym Filip zetknął się z miejscową atrakcją — magiem imieniem Szymon, który „wcześniej w tym mieście zajmował się czarami, mamił lud Samarii, twierdząc, że jest kimś wielkim” (Dz 8,9 UBG), tak że mieszkańcy mówili o nim: „Ten człowiek jest tą wielką mocą Boga” (Dz 8,10). Głoszenie Filipa o królestwie Bożym i imieniu Jezusa Chrystusa przyniosło jednak masowe nawrócenia i chrzty, a nawet sam Szymon „uwierzył” i dał się ochrzcić, choć — jak pokazuje dalszy ciąg opowieści z próbą kupienia daru Ducha Świętego za pieniądze — jego wiara okazała się płytka. Po interwencji przybyłych z Jerozolimy Piotra i Jana uczniowie „udali się w drogę powrotną do Jerozolimy i głosili ewangelię w wielu wioskach samarytańskich” (Dz 8,25 UBG).

Które to było miasto? Tekst grecki mówi po prostu o „mieście Samarii”, a komentatorzy spierają się, czy chodzi o samą Sebaste — jedyne wielkie, zhellenizowane miasto regionu, noszące wówczas oficjalnie inną nazwę niż „Samaria” — czy raczej o pobliskie Sychem, albo po prostu o „pewne miasto w krainie Samarii” bez precyzyjnej lokalizacji. Nawet jeśli Łukasz nie miał na myśli dosłownie Sebaste, to właśnie ten ośrodek — ze świątynią cesarską, teatrem i pogańską ludnością — wyznaczał religijny i kulturowy krajobraz regionu, w którym rozgrywa się ta scena.

Co pewne, a co dyskutowane

  • Pewne: Herod otrzymał Samarię od Augusta w 30 r. p.n.e. i przebudował ją jako Sebaste, wznosząc na akropolu monumentalną świątynię ku czci cesarza — potwierdzają to zgodnie Józef Flawiusz oraz wykopaliska z lat 1908–1910 i 1931–1935.
  • Pewne: wymiary odsłoniętej platformy i schodów zasadniczo odpowiadają opisowi z „Dawnych dziejów Izraela” 15.296–298 — rzadki przypadek tak dokładnej zgodności relacji pisemnej ze znaleziskiem.
  • Dyskutowane: ile z widocznych dziś elementów (zwłaszcza schodów i kolumnady) pochodzi z budowy Heroda, a ile z przebudowy za Septymiusza Sewera ok. 200 n.e. — badacze zgadzają się co do herodiańskiego rdzenia platformy, różnią się w ocenie zakresu późniejszej ingerencji.
  • Dyskutowane: tożsamość marmurowego torsu z dziedzińca — część badaczy widzi w nim pozostałość pierwotnego posągu Augusta, inni datują go później, na okres rzymskiej odnowy miasta.
  • Dyskutowane: czy „miasto Samarii” z Dz 8,5 to rzeczywiście Sebaste. Komentatorzy (np. Carl Holladay) proponują też Sychem lub ogólnikowe „pewne miasto” w regionie — Łukasz nie podaje nazwy własnej.
  • Status „potwierdzone” dotyczy samego faktu istnienia herodiańskiej świątyni Augusta w Sebaste; związek z konkretnym miastem z Dz 8 ma charakter kontekstowy, nie identyfikacji wprost.

Znaczenie

Ruiny Sebaste pokazują coś, czego sam tekst biblijny nie musi tłumaczyć czytelnikowi pierwszego wieku, ale co dziś trzeba zrekonstruować: Samaria czasów Nowego Testamentu nie była już tylko krainą sporu religijnego o to, czy czcić Boga na Garizim, czy w Jerozolimie. Jej stolica stała się demonstracyjnie rzymskim miastem — z gimnazjonem, stadionem, forum i świątynią, w której czczono żyjącego cesarza jako istotę na poły boską. W takim otoczeniu, nasyconym kultem imperialnym i lokalnym synkretyzmem, Filip głosił Jezusa Chrystusa jako Króla, a nie Augusta, i tam też ścierał się z magiem, który sam siebie ogłaszał „wielką mocą Boga”.

Kontrast jest wymowny: w przeciwieństwie do świątyni jedynego Boga Izraela, Jahwe (PAN), którego w Sebaste w ogóle nie czczono, miasto wystawiło monumentalny pomnik kultu władcy — a mimo to stało się miejscem, gdzie głoszenie o zmartwychwstałym Chrystusie odniosło jeden z pierwszych wielkich sukcesów poza Jerozolimą. Odkrycia w Sebastii nie „dowodzą” konkretnego wydarzenia z Dziejów Apostolskich — nie ma tam inskrypcji wspominającej Filipa czy Szymona — ale rzetelnie odtwarzają tło, w którym rozgrywała się ta scena, i tłumaczą, dlaczego rozszerzenie misji poza Judeę było dla pierwszych chrześcijan krokiem tak brzemiennym w skutki.

Źródła

Więcej wpisów