Skrybowie Biblia

Stela boga Hadada (Panammu I) z Zincirli

Stela boga Hadada (Panammu I) z Zincirli

Autor:

Redakcja Odkryj Biblię

w

W 1890 roku niemiecka ekspedycja natrafiła na wzgórzu na północ od tureckiego Zincirli na coś, co przeleżało tam niemal trzy tysiące lat: kolosalny bazaltowy posąg boga w rogatym nakryciu głowy, u którego stóp wyryto trzydzieści cztery wiersze pisma. Kim był władca, który kazał go wznieść, i dlaczego prosił bogów, by po śmierci mógł zasiadać z nimi do stołu? Odpowiedź prowadzi do niewielkiego aramejskiego królestwa Sam’al — i do imienia, które w Biblii nosiło kilku wrogów Izraela: Ben-Hadad, czyli dosłownie „syn Hadada”.

Stela boga Hadada (Panammu I) z Zincirli
Fot. R Muscat, CC BY-SA 2.0, via Wikimedia Commons

Czym jest to „odkrycie”

Posąg odkryto na wzniesieniu Gerçin, około 7 km na północny wschód od Zincirli (starożytnego Sam’al) w południowo-wschodniej Turcji, podczas niemieckich wykopalisk Deutsche Orient-Gesellschaft prowadzonych w latach 1888–1902 pod kierunkiem Feliksa von Luschana i Roberta Koldeweya. Rzeźba, wykuta w bazalcie, mierzy — zależnie od źródła — od niespełna 3 do ponad 3,5 metra wysokości; przedstawia postać w charakterystycznym rogatym nakryciu głowy, atrybucie boga burzy Hadada, znanego z panteonu kananejsko-aramejskiego (jego mezopotamskim odpowiednikiem jest Adad, ugarycki zaś Baal-Hadad).

U podstawy posągu wyryto inskrypcję w 34 wierszach, sporządzoną w dialekcie samalskim — języku zapisywanym alfabetem aramejskim, ale wykazującym cechy pośrednie między aramejskim a fenickim. Tekst spisano w pierwszej osobie w imieniu króla Panamuwy I, syna Karliego, władcy Sam’al (w lokalnym języku zwanego Ja’diya). Panamuwa oznajmia, że wzniósł ten posąg Hadada w swoim „wiecznym domu” (czyli w grobowej komorze), a jego panowanie wsparli bogowie: Hadad, El, Reszef, Rakib-El i Szamasz, którzy włożyli w jego ręce „berło panowania”.

Dalsza część tekstu to typowa dla inskrypcji królewskich tego regionu mieszanka propagandy i troski o zaświaty: Panamuwa chwali się dobrobytem swego kraju, odbudową ziemi i świątyń oraz zakończeniem wewnętrznych waśni („miecza i języka”), po czym zwraca się do następców z prośbą, by składali ofiary i wzywali jego ducha, aby mógł „jeść z Hadadem” w zaświatach — a tych, którzy by o tym zapomnieli, obciąża klątwą. Ironia losu chciała, że jego syn i następca, Bar-Sur, zginął wkrótce w pałacowym spisku; porządek w dynastii przywrócił dopiero wnuk, Panamuwa II, korzystając z pomocy asyryjskiego króla Tiglat-Pilesera III — sam zginął zresztą w 732 r. p.n.e. w walce u boku Asyryjczyków pod Damaszkiem. Posąg trafił do Vorderasiatisches Museum w Berlinie (część Pergamonmuseum), gdzie jest eksponowany do dziś; w literaturze naukowej inskrypcja jest katalogowana jako KAI 214.

Powiązanie z Pismem

Sam’al to nie to samo państwo, co biblijny Aram-Damaszek, z którym wojował król Izraela Achab — to odrębne aramejskie królestwo-miasto w północnej Syrii/południowo-wschodniej Anatolii, oddalone o setki kilometrów od Damaszku. Łączy je jednak wspólna religia i kultura aramejska, a przede wszystkim ten sam bóg burzy, Hadad, którego imię stało się elementem tytulatury panujących. „Ben-Hadad” („syn Hadada”) to najprawdopodobniej nie imię własne, lecz dynastyczny tytuł, który przyjmowało kilku kolejnych królów Aram-Damaszku wymienianych w Biblii — podobnie jak faraonowie nazywali się „synami Amona”. Posąg z Sam’al nie przedstawia więc żadnego biblijnego Ben-Hadada, ale daje twarz i słowa bogu, którego imię ci władcy nosili, oraz pokazuje, jak realny i żywy był kult Hadada w świecie aramejskim otaczającym Izrael.

Tło to szczególnie widać w opisie wojny między Ben-Hadadem a Achabem: „Wtedy Ben-Hadad, król Syrii, zebrał całe swoje wojsko, a było z nim trzydzieści dwóch królów, konie i rydwany. Wyruszył, obległ Samarię i walczył przeciwko niej” (1 Krl 20,1 UBG) — słowo „Syria” w tym przekładzie oznacza starożytny Aram, a wspomniani „królowie” to zapewne lokalni władcy-wasale, na wzór tych, jacy rządzili w Sam’al. Najbardziej wymowny fragment całej relacji dotyczy jednak samej teologii Hadada: po pierwszej klęsce doradcy Ben-Hadada tłumaczą porażkę w kategoriach typowych dla religii aramejskiej, w której poszczególni bogowie władali określonym terenem: „Ich bogowie są bogami gór, dlatego nas pokonali. Walczmy jednak z nimi na równinie i na pewno ich pokonamy” (1 Krl 20,23 UBG). Biblijny autor odpowiada na to wprost ustami proroka: „Ponieważ Syryjczycy powiedzieli: Pan jest Bogiem gór, a nie jest Bogiem równin, wydam cały ten wielki tłum w twoje ręce, abyście wiedzieli, że ja jestem Panem” (1 Krl 20,28 UBG). Kontrast jest wyraźny: Hadad z Sam’al to bóg, którego istnienie w zaświatach zależy od pamięci i ofiar potomków władcy, a jego domena — jak wierzono — miała granice terytorialne; Jahwe (PAN) w narracji biblijnej nie potrzebuje takiego karmienia i nie jest bogiem gór ani równin, lecz jednym Bogiem nad całą ziemią.

Warto dodać, że wojna zakończyła się przymierzem, w którym Ben-Hadad zwraca miasta i oferuje Achabowi handlowe przywileje w samym Damaszku: „Miasta, które mój ojciec zabrał twemu ojcu, zwrócę, a ty uczynisz sobie ulice w Damaszku, jak uczynił mój ojciec w Samarii” (1 Krl 20,34 UBG) — fragment ten pokazuje, że relacje Izraela z sąsiadującymi królestwami aramejskimi były równie polityczne, co religijne, a kult Hadada stanowił tło zarówno dla wojen, jak i dla traktatów.

Co pewne, a co dyskutowane

  • Pewne: posąg został odkryty w 1890 r. na wzgórzu Gerçin przez ekspedycję niemiecką (F. von Luschan, R. Koldewey), jest wykonany z bazaltu, przedstawia boga burzy Hadada w rogatym nakryciu głowy, nosi 34-wierszową inskrypcję fundacyjną króla Panamuwy I i znajduje się obecnie w Vorderasiatisches Museum w Berlinie. Tekst inskrypcji — imię króla, wymienieni bogowie, prośba o pamięć pośmiertną i groźby wobec niedbałych następców — jest odczytany i publikowany w literaturze fachowej (katalogowany jako KAI 214).
  • Dyskutowane — wymiary i datowanie: źródła podają różne wysokości posągu (od ok. 2,85 m do 3,4–3,54 m) — rozbieżność wynika zapewne z różnych punktów pomiaru (np. z cokołem lub bez) oraz stanu zachowania rzeźby; podobnie datowanie samej inskrypcji waha się między ok. 775 a 750 r. p.n.e., bo chronologia władców Sam’al opiera się na niewielu twardych synchronizmach z historią Asyrii.
  • Dyskutowane — klasyfikacja języka: lingwiści spierają się, czy samalski to odrębny język północno-zachodniosemicki, czy raczej wczesny dialekt aramejski z wpływami fenickimi/kananejskimi — znamy go tylko z trzech inskrypcji (posąg Hadada, inskrypcja Panamuwy II i odkryta dopiero w 2008 r. stela Kuttamuwy), co utrudnia jednoznaczne wnioski.
  • Do podkreślenia — charakter powiązania biblijnego: posąg nie przedstawia żadnego konkretnego władcy znanego z Biblii ani nie dokumentuje wprost wydarzenia opisanego w Piśmie. Jego wartość dla studiów biblijnych jest kontekstowa: pokazuje, kim i czym był Hadad, którego imię nosili aramejscy „Ben-Hadadowie” z 1–2 Księgi Królewskiej, oraz jak wyglądała religia aramejska, z którą Izrael się ścierał i handlował. Traktowanie go jako „dowodu” na istnienie konkretnego biblijnego Ben-Hadada byłoby nadużyciem.

Znaczenie

Posąg Hadada z Sam’al nadaje konkretność tytułowi, który w Biblii pojawia się niemal jak imię własne, a w rzeczywistości był programowym odwołaniem do boga burzy — patrona władzy królewskiej w całym świecie aramejskim. Dzięki inskrypcji Panamuwy I wiemy, jak taki władca rozumiał własną legitymizację: jako dar kilku bogów naraz, uzależniony od ich łaski i od pamięci potomków, którzy mieli go „karmić” po śmierci ofiarami. To bardzo różni się od obrazu Boga, jaki wyłania się z opowieści o Ben-Hadadzie i Achabie — gdzie punktem wyjścia jest twierdzenie, że bóstwo ma ograniczoną, terytorialną władzę, a punktem dojścia jest oświadczenie proroka, że PAN panuje nad górami i równinami jednakowo.

Inskrypcja pokazuje też realia polityczne, które w Biblii pojawiają się często jako tło konfliktów: kruchość sukcesji królewskiej, zamachy pałacowe, uzależnienie mniejszych królestw aramejskich od Asyrii. Dla czytelnika Pisma to cenne przypomnienie, że wojny Izraela z Aramem-Damaszkiem toczyły się w szerszym świecie małych królestw aramejskich — z których każde miało własnego króla, własną stolicę i własny kult tego samego boga burzy, ale niekoniecznie te same sojusze czy interesy.

Źródła

Więcej wpisów