W IX wieku p.n.e. fenickie statki żeglowały po Morzu Śródziemnym w poszukiwaniu srebra i cyny. Prorok Jonasz, gdy chciał uciec „sprzed oblicza Pana”, wybrał właśnie statek płynący do Tarszisz – miejsca na krańcu ówczesnego świata. Ale gdzie właściwie leżało to Tarszisz? W 1773 roku na południowym wybrzeżu Sardynii, wmurowany wtórnie w suchy kamienny murek, znalazł się fragment steli z ośmioma liniami fenickiego pisma zaczynającego się od słowa „Tarszisz”. Czy to ta sama nazwa, którą zna Biblia?
Czym jest to „odkrycie”
Kamień z Nory (ang. Nora Stone) to fragment kamiennej steli odkryty w 1773 roku przez Giacinta Hintza, profesora Uniwersytetu w Cagliari, w pobliżu kościoła Sant’Efisio koło Pula na południu Sardynii – czyli na terenie starożytnej fenickiej Nory. Kamień posłużył wtórnie jako materiał budowlany, więc jego pierwotny kontekst archeologiczny jest nieznany. Odkrycie ogłosił w 1774 roku Giovanni Bernardo De Rossi. Obecnie stela znajduje się w Museo archeologico nazionale w Cagliari.
Płyta ma około metra wysokości i niespełna 60 centymetrów szerokości. Zachowało się osiem linijek tekstu pisanego fenickim alfabetem konsonantycznym, od prawej do lewej; Frank Moore Cross przypuszcza, że u góry brakuje jeszcze dwóch linijek. Napis datuje się paleograficznie na przełom IX i VIII wieku p.n.e. To sprawia, że Kamień z Nory uchodzi za najstarszą znaną inskrypcję fenicką odnalezioną poza Lewantem.
Tekst – fragmentaryczny i miejscami trudny do odczytania – w klasycznej rekonstrukcji Franka Moore’a Crossa mówi o działaniach wojskowych: Milkaton, syn Szubny, dowódca na służbie króla określanego skrótem „Pummay”, miał „przepędzić” przeciwników, po czym zawarto pokój z mieszkańcami Sardynii. Cross utożsamił „Pummay” ze skróconą formą imienia Pumajjaton, znanego z greckiej tradycji jako Pigmalion – legendarny król Tyru z IX wieku p.n.e., brat Dydony, założycielki Kartaginy. Na tej podstawie datował inskrypcję na około 825 rok p.n.e.
Kluczowe dla dalszej dyskusji jest samo pierwsze słowo napisu: b-Tarszisz – „w Tarszisz” lub „przy Tarszisz”. Nazwa wywodzi się prawdopodobnie z semickiego rdzenia oznaczającego „wytapiać metal”. William F. Albright, a za nim Cross, uznali, że w tym kontekście „Tarszisz” nie oznacza odległej krainy, lecz konkretną osadę hutniczą na samej Sardynii – być może samą Norę albo pobliskie stanowisko. Fenicjanie mieli tworzyć takie ośrodki wszędzie, gdzie zakładali kopalnie i huty, więc nazwa „miejsce wytopu” mogła powtarzać się w kilku punktach Morza Śródziemnego.
Powiązanie z Pismem
W Biblii Tarszisz pojawia się jako symbol dalekiej, zamorskiej krainy – celu żeglugi kupieckiej, ale też miejsca ucieczki. Najbardziej znany fragment to początek Księgi Jonasza, gdzie prorok, wezwany do głoszenia w Niniwie, robi coś przeciwnego: „Ale Jonasz wstał, aby uciec do Tarszisz sprzed oblicza Pana, i przybył do Jafy. Znalazł okręt, który płynął do Tarszisz, zapłacił za przejazd i wsiadł na niego, aby płynąć z nimi do Tarszisz i uciec sprzed oblicza Pana” (Jon 1,3 UBG). Autor trzykrotnie powtarza nazwę Tarszisz w jednym zdaniu – jakby chciał podkreślić, że Jonasz ucieka najdalej, jak tylko może, w stronę przeciwną do Niniwy leżącej na wschodzie.
Tarszisz to również stały element opisów bogactwa Salomona: „Królewska flota Tarszisz była bowiem na morzu wraz z flotą Hirama. Raz na trzy lata przypływała flota Tarszisz, przywożąc złoto, srebro, kość słoniową, małpy i pawie” (1 Krl 10,22 UBG). „Flota Tarszisz” to prawdopodobnie nie tyle statki płynące konkretnie z Tarszisz, ile określona klasa dużych okrętów zdolnych do dalekich rejsów handlowych.
Prorok Ezechiel, opisując bogactwo handlowe Tyru, wymienia Tarszisz wśród jego partnerów: „Tarszisz prowadził z tobą handel ze względu na obfitość wszelkiego bogactwa. Na twoich jarmarkach handlowali srebrem, żelazem, cyną i ołowiem” (Ez 27,12 UBG). Ten zestaw metali – zwłaszcza srebro razem z cyną i ołowiem – odpowiada temu, co wiadomo o zachodniośródziemnomorskich ośrodkach hutniczych epoki żelaza, w tym o Sardynii i południowej Hiszpanii. Tarszisz pojawia się też jako potomek Jawana w tablicy narodów (Rdz 10,4), a u Izajasza i w Psalmach „okręty Tarszisz” symbolizują potęgę morską, którą Bóg może złamać (Ps 48,7; Iz 23,1). Wszędzie tam Tarszisz to kraina bogata w metal, leżąca za morzem – dokładnie tam, gdzie fenicki napis z Nory umieszcza swoje własne „Tarszisz”.
Co pewne, a co dyskutowane
Pewne jest samo istnienie zabytku: data i okoliczności znaleziska w 1773 roku, jego obecne miejsce przechowywania w Cagliari oraz orientacyjna datacja paleograficzna na przełom IX/VIII wieku p.n.e. Niesporne jest też to, że tekst zaczyna się od słowa najbardziej naturalnie odczytywanego jako „Tarszisz”, oraz że stela pozostaje najstarszym znanym świadectwem obecności Fenicjan poza Lewantem.
- Treść inskrypcji. Odczyt Franka Moore’a Crossa (kampania wojenna Milkatona, syna Szubny, w służbie króla Pummaj/Pigmaliona) jest najczęściej cytowany, ale nie jedyny. Robin Lane Fox proponuje odczytanie napisu jako tekstu wotywnego – podziękowania bóstwu za bezpieczne dotarcie żeglarza do portu po sztormie, bez kontekstu militarnego. Semitysta Edward Lipiński (2004) odrzucił w dużej mierze rekonstrukcję Crossa, wskazując na niejednoznaczności językowe i sugerując, że Nora mogła powstać jako pokojowa placówka handlowa, a nie zdobyta siłą kolonia. Część badaczy spiera się nawet o kierunek czytania kolejnych linii.
- Tożsamość „Pummaj”. Cross odczytał ten skrót jako imię historycznego króla Tyru, znanego z greckiej tradycji jako Pigmalion (brat Dydony). Inni uznają „Pummaj” raczej za imię bóstwa czczonego w Tyrze i Norze, a nie tytuł władcy – co zmienia interpretację napisu z politycznej na religijną.
- Czy „Tarszisz” z kamienia to samo Tarszisz co w Biblii. To najważniejszy, wciąż otwarty punkt sporu. Albright i Cross uznali sardyńskie „Tarszisz” z inskrypcji za argument na rzecz utożsamienia biblijnego Tarszisz z Sardynią (okolice Nory lub Tharros). Inna tradycja, sięgająca do Samuela Bocharta (XVII w.), wiąże biblijne Tarszisz z Tartessos w południowej Hiszpanii. Jeszcze inni, powołując się na Flawiusza Józefa, utożsamiają je z Tarsem w Cylicji. Coraz więcej badaczy skłania się do wniosku, że „Tarszisz” nie było jedną stałą nazwą geograficzną, lecz określeniem typu miejsca – ośrodka wytopu metalu – które mogło odnosić się do różnych punktów w zależności od kontekstu.
- Dowody izotopowe. Badania izotopów ołowiu w skarbach hacksilber (siekanego srebra) ze stanowisk fenickich Akko, Dor, Ein Hofez i Tell Keisan (ok. 1200–800 p.n.e., zespół Thompson i Skaggs) wskazały jako główne źródła srebra Sardynię i Hiszpanię – co wzmacnia obie hipotezy naraz, zamiast rozstrzygać spór.
Ze względu na tę niepewność temat pozostaje w statusie „mieszanym”: sam zabytek i jego wiek nie budzą wątpliwości, ale to, co dokładnie mówi i czy dotyczy tego samego Tarszisz, które znają czytelnicy Księgi Jonasza, wciąż jest przedmiotem sporu specjalistów.
Znaczenie
Kamień z Nory nie jest ilustracją konkretnego wydarzenia biblijnego – nikt nie twierdzi, że opisuje on Jonasza ani jego statek. Jego wartość jest inna: pokazuje, że nazwa „Tarszisz”, którą autorzy biblijni traktowali jako coś oczywistego dla czytelników, funkcjonowała naprawdę, mniej więcej w tym samym okresie, jako realna nazwa miejsca związanego z fenicką żeglugą i przetwórstwem metali na zachodnim krańcu Morza Śródziemnego. Inskrypcja potwierdza też coś ważniejszego niż lokalizację jednego portu: świadczy, że fenicka aktywność kolonialna i handlowa sięgała Sardynii już w IX wieku p.n.e. – mniej więcej w czasach, w które Biblia wpisuje flotę Salomona i Hirama płynącą po srebro „raz na trzy lata”.
Dla czytelnika Biblii płynie z tego skromny wniosek: świat, w którym Jonasz szukał statku do Tarszisz, a Salomon sprowadzał srebro znad odległych mórz, nie jest fikcją geograficzną, lecz światem znanym z fenickich napisów, greckich podań o Pigmalionie i Dydonie oraz z analiz izotopowych starożytnego srebra. Spór o dokładne współrzędne Tarszisz – Sardynia, Hiszpania czy Cylicja – nie podważa tego obrazu, a go dopełnia: nazwa mogła oznaczać cały typ miejsc, do jakich Fenicjanie docierali po metal, a niekoniecznie jeden punkt na mapie.
Źródła
- Nora Stone – artykuł encyklopedyczny (historia odkrycia, opis fizyczny, datowanie, przegląd interpretacji Crossa, Lane Foxa i Lipińskiego): en.wikipedia.org/wiki/Nora_Stone
- Center for Online Judaic Studies, „The Nora Stone, c. 831–785 BCE” – tłumaczenie i omówienie tekstu inskrypcji wg Franka Moore’a Crossa: cojs.org/the_nora_stone-_c-_831-785_bce
- Biblical Archaeology Society, „Tarshish: Hacksilber Hoards Pinpoint Solomon’s Silver Source” – badania izotopowe srebra ze skarbów hacksilber i ich związek z Sardynią oraz Hiszpanią: biblicalarchaeology.org
- Tarshish – artykuł encyklopedyczny o biblijnych wzmiankach o Tarszisz i historii identyfikacji tej nazwy (Tartessos, Tars, Sardynia): en.wikipedia.org/wiki/Tarshish
- Pygmalion of Tyre – artykuł encyklopedyczny o legendarnym królu Tyru z IX w. p.n.e., utożsamianym przez F. M. Crossa z „Pummaj” z inskrypcji: en.wikipedia.org/wiki/Pygmalion_of_Tyre
- Cytaty biblijne: Uwspółcześniona Biblia Gdańska (UBG), Rdz 10,4; Jon 1,3; 1 Krl 10,22; Ez 27,12; Ps 48,7; Iz 23,1.