Na skalistej wyspie Sehel opodal Asuanu, w cieniu pierwszej katarakty Nilu, wykuto w granicie długi napis o siedmiu latach głodu, które miały nękać Egipt za panowania faraona Dżesera. Historia brzmi znajomo: władca zmartwiony klęską, mądry doradca i susza trwająca dokładnie siedem lat. Czy to egipskie echo opowieści o Józefie z Księgi Rodzaju, zapisane przez samych Egipcjan? Zanim odpowiemy, warto sprawdzić, kiedy naprawdę powstał ten napis i w jakim celu.
Czym jest to „odkrycie”
Na wyspie Sehel, tuż nad pierwszą kataraktą Nilu koło Asuanu (w pobliżu starożytnej Elefantyny), na powierzchni naturalnego głazu granitowego wyryto trzydzieści dwie kolumny hieroglificznego tekstu. U góry sceny widnieje faraon Dżeser, władca III dynastii, składający dary trójce bóstw znad katarakty: Chnumowi, jego małżonce Satet i bogini Anuket. Egiptolodzy nazywają ten napis Stelą Głodu (ang. Famine Stela).
Tekst przedstawiony jest jako dekret z osiemnastego roku panowania Dżesera (ok. XXVII w. p.n.e.). Kraj od siedmiu lat cierpi suszę — Nil nie wylewa, plony giną, ludzie sprzedają majątek za żywność, świątynie stoją zamknięte. Zmartwiony król zwraca się do swego doradcy, wielkiego kapłana i architekta Imhotepa, by ten wyjaśnił przyczynę nieszczęścia. Imhotep przeszukuje archiwa świątynne w Hermopolis, po czym udaje się do sanktuarium Chnuma na Elefantynie — boga, który według wierzeń Egipcjan strzeże ukrytej groty u źródeł Nilu i włada jego wylewem. Po oczyszczeniu i modlitwie zasypia, a we śnie ukazuje mu się sam Chnum: przedstawia swoją moc i obiecuje ponownie wypuścić wody rzeki. Dżeser budzi się uszczęśliwiony i wydaje dekret przywracający świątyni Chnuma dawne przywileje — pas ziemi ciągnący się po obu brzegach Nilu od Asuanu aż po Takompso (tzw. dodekaschoinos, dwanaście egipskich miar rzecznych, ok. 120 km), wraz z prawem do części towarów sprowadzanych z Nubii i dochodów z upraw na tym terenie.
Kluczowy jest jednak wiek samego kamienia. Analiza języka, gramatyki i układu tekstu zgodnie wskazuje, że napis powstał nie za Dżesera, lecz w epoce ptolemejskiej — najprawdopodobniej za panowania Ptolemeusza V Epifanesa (ok. 205–180 p.n.e.), a więc około dwóch i pół tysiąca lat po wydarzeniach, które rzekomo opisuje. Egiptolodzy (m.in. Miriam Lichtheim i Werner Vycichl) uważają, że autorami tekstu byli sami kapłani Chnuma z Elefantyny, którzy w okresie, gdy poszczególne ośrodki kultowe rywalizowały o wpływy i dochody z ziemi, spisali „starożytny” dekret, by prawnie uzasadnić swoje roszczenia do spornego terytorium. Wskazuje na to również forma dokumentu — typowy schemat egipskiego „dekretu fundacyjnego”, jaki świątynie spisywały wielokrotnie, przypisując go dawno zmarłym władcom.
Powiązanie z Pismem
Skojarzenie ze starotestamentową historią Józefa nasuwa się niemal automatycznie: siedem lat, faraon, sen, mądry doradca ratujący kraj przed klęską. W Rdz 41 to Józef tłumaczy władcy sen o siedmiu tłustych i siedmiu chudych krowach oraz kłosach: „Siedem pięknych krów to siedem lat, a siedem dorodnych kłosów to też siedem lat. Jest to jeden sen” (Rdz 41,26), po czym zapowiada: „Nadchodzi siedem lat wielkiej obfitości w całej ziemi Egiptu. A po nich nastąpi siedem lat głodu i cała obfitość ziemi Egiptu pójdzie w zapomnienie, i głód wytrawi ziemię;” (Rdz 41,29–30). Na tej podstawie radzi faraonowi, by w latach obfitości gromadzić zboże w miastach: „Niech zbierają wszelką żywność w tych nadchodzących dobrych latach i zgromadzą zboża do dyspozycji faraona, i niech przechowują żywność w miastach” (Rdz 41,35). Gdy nadchodzi głód, to właśnie zgromadzone zapasy ratują Egipt i okoliczne krainy: „I nadeszło siedem lat głodu, tak jak Józef przepowiedział. I głód był we wszystkich krainach, ale w całej ziemi Egiptu był chleb” (Rdz 41,54).
Podobieństwo dostrzeżono już w XIX wieku — niemiecki egiptolog Heinrich Brugsch, jeden z pierwszych badaczy inskrypcji z Sehel, miał zwrócić uwagę na paralelę z opowieścią biblijną wkrótce po jej odczytaniu. Z czasem niektórzy popularyzatorzy poszli dalej, sugerując, że Imhotep — realna postać, wielki kapłan, architekt i lekarz z czasów Dżesera, później czczony jako bóstwo mądrości i medycyny — mógł być egipskim pierwowzorem, a nawet odpowiednikiem Józefa: obaj wywodzą się „znikąd”, obaj doradzają władcy w sprawie snu i klęski żywiołowej, obaj ratują kraj, organizując zapasy żywności.
Co pewne, a co dyskutowane
Pewne jest datowanie samej stelli: to tekst ptolemejski, wykuty ok. 205–180 p.n.e., a nie dokument z czasów Dżesera. Pewne jest też, że motyw siedmioletniego głodu czy suszy nie jest unikalny — podobne opowieści krążyły w całym starożytnym Bliskim Wschodzie: siedmioletnia klęska pojawia się w ugaryckim micie o Baalu, w echach eposu o Gilgameszu, a egipska „Księga Świątyni” wspomina o siedmiu latach suszy za legendarnego króla Neferkasokara. Liczba siedem miała w tych kulturach także wymiar symboliczny — oznaczała pełnię i zamknięty cykl — niekoniecznie dosłowny czas trwania klęski, co część badaczy podnosi również wobec samej stelli z Sehel.
Dyskutowane pozostaje natomiast, czy między tekstem z Sehel a Rdz 41 istnieje jakikolwiek związek poza ogólnym motywem. Różnice są istotne: stela nie wspomina o żadnym okresie obfitości poprzedzającym głód (w Biblii to element kluczowy — siedem lat urodzaju umożliwia zgromadzenie zapasów), nie mówi też o rozdzielaniu zboża z królewskich spichlerzy wśród ludności. To bóg we śnie kapłana kończy klęskę, przywracając wylew Nilu — nie ludzka przezorność w gromadzeniu plonów, jak u Józefa. Z tego względu część egiptologów, m.in. prof. Orly Goldwasser z Uniwersytetu Hebrajskiego w Jerozolimie, która utożsamienie Józefa z Imhotepem nazywa „czystą fantazją”, odrzuca tezę o bezpośrednim związku między obiema postaciami czy wydarzeniami. Za takim stanowiskiem przemawia też przepaść czasowa: Imhotep żył w XXVII w. p.n.e., a nawet najwcześniejsze proponowane datowania pobytu Izraelitów w Egipcie umieszcza się kilkanaście wieków później.
Z drugiej strony część autorów o nastawieniu apologetycznym (np. serwisy Answers in Genesis czy CreationWiki) traktuje samą stelę jako pośredni argument, że opowieści o wieloletnich, cyklicznych klęskach głodu w Egipcie miały realne podłoże i nie są czystą literacką fikcją — a więc scenariusz z Księgi Rodzaju mieści się w ramach wiarygodnych realiów regionu, nawet jeśli akurat ten konkretny napis powstał wieki później i opisuje inne, niepowiązane wydarzenie. To stanowisko pośrednie: nie traktuje stelli jako „dowodu na Józefa”, lecz jako argument za samą możliwością takiego typu kryzysu w Egipcie.
Znaczenie
Stela z Sehel nie jest dowodem na historyczność Józefa ani na to, że wydarzenia opisane w Rdz 41 rozegrały się właśnie za Dżesera — i żaden poważny egiptolog dziś tego nie twierdzi. Jej rzeczywista wartość leży gdzie indziej: pokazuje, jak w starożytnym Egipcie wykorzystywano dawne, na wpół legendarne wydarzenia (czy to echo jakiejś rzeczywistej suszy, czy czysto literacki motyw) do bieżących celów politycznych i religijnych — tu do umocnienia pozycji majątkowej kapłanów Chnuma w epoce ptolemejskiej. Przy okazji dokument potwierdza, że w świadomości Egipcjan wieloletnie klęski głodu związane z niskim stanem Nilu były zjawiskiem na tyle realnym i zakorzenionym w pamięci zbiorowej, by służyć za tło opowieści — co pośrednio uwiarygadnia egipskie realia, w jakich osadzona jest historia Józefa, nawet jeśli sam napis z Sehel nie ma z nią bezpośredniego związku.
Dla czytelnika Biblii płynie z tego również przestroga metodologiczna, powtarzająca się w wielu „odkryciach” tej serii: powierzchowne podobieństwo motywu (siedem lat, sen, mądry doradca) nie jest tym samym co historyczne potwierdzenie konkretnej postaci czy wydarzenia. Warto cieszyć się realiami, które archeologia i egiptologia rzeczywiście potwierdzają, i nie naciągać ich ponad to, na co pozwalają źródła.
Źródła
- Wikipedia (en) — „Famine Stela”: obszerne omówienie treści, datowania i historii badań nad inskrypcją. en.wikipedia.org/wiki/Famine_Stela
- Haaretz — „No, Imhotep and Joseph Were Not One and the Same”: stanowisko prof. Orly Goldwasser (Uniwersytet Hebrajski) i argumenty przeciw utożsamieniu obu postaci. haaretz.com
- Aswan Individual — „Famine Stela and Inscriptions at Sehel”: opis lokalizacji na wyspie Sehel, stanu zachowania i ikonografii inskrypcji. aswan-individual.com/inscriptions
- Egypt Today — „Famine Stela: A piece of Pharaonic diary”: popularnonaukowy przegląd treści dekretu i kontekstu ptolemejskiego. egypttoday.com
- Answers in Genesis — „Evidence for the Seven Year Famine of Joseph’s Time Found?”: przykład apologetycznej interpretacji stelli jako pośredniego argumentu za realiami klęski głodu. answersingenesis.org
- Madain Project — „Famine Stela”: dane o lokalizacji, wymiarach inskrypcji i ikonografii bóstw (Chnum, Satet, Anuket). madainproject.com/famine_stela
- Cytaty biblijne: Uwspółcześniona Biblia Gdańska (UBG), Rdz 41,26.29–30.35.54.