Ezechiel, opłakując upadek Tyru, wspomina mimochodem sąsiednie miasto: „starcy z Gebalu i jego mędrcy” naprawiali okrętowe poszycia fenickiej metropolii. Kim byli ci fachowcy z Gebalu i czy miasto, które ich wychowało, zostawiło po sobie coś więcej niż wzmiankę w cudzej pieśni żałobnej? Odpowiedzi dostarcza kamienna stela odkopana w XIX wieku pod ruinami twierdzy krzyżowców w Byblos, dziś eksponowana w Luwrze.
Czym jest to „odkrycie”
W 1869 roku, pod koniec prac terenowych związanych z „Mission de Phénicie” Ernesta Renana, miejscowi kopiący ziemię pod nasadzenia drzew natrafili na wapienną płytę około 25–30 metrów na południowy wschód od cytadeli w Byblos (Jbail, dzisiejszy Liban). O znalezisku poinformował Renana jego współpracownik Aimé Péretié, a pełną publikację inskrypcji ogłosił w 1875 roku Melchior de Vogüé. Stela – wapienna płyta o wysokości 112 cm, szerokości 56 cm i grubości 24 cm – trafiła ostatecznie do Luwru, gdzie jest przechowywana pod numerem inwentarzowym AO 22368 w dziale starożytności orientalnych (galeria Sully, sala 311). W latach 30. XX wieku Maurice Dunand odnalazł w Byblos brakujący dolny prawy róg płyty – ten fragment nigdy nie był wystawiany publicznie i pozostaje w magazynach Muzeum Narodowego w Bejrucie.
Górną część steli zajmuje płaskorzeźba: król Byblos Jechawmilk (fenic. Yehawmilk), ubrany w strój perski, składa ofiarę przed tronującą boginią. Bogini – to Baalat-Gebal, „Pani Byblos”, patronka i opiekunka miasta – przedstawiona jest w typowo egipskiej konwencji: z nakryciem głowy nawiązującym do Hathor, dyskiem słonecznym i berłem w kształcie lotosu, a nad całą sceną rozpościera się skrzydlaty dysk słoneczny. Poniżej płaskorzeźby biegnie licząca czternaście linii inskrypcja w piśmie i języku fenickim, znana w katalogach naukowych jako KAI 10.
Treść napisu ma charakter typowej wotywnej inskrypcji królewskiej. Jechawmilk przedstawia się jako „król Byblos, syn Jecharbaala, wnuk Urimilka”, po czym wylicza swoje fundacje na rzecz świątyni bogini: brązowy ołtarz, pozłacaną bramę lub „złote wyrycie”, portyk wsparty na kolumnach oraz inne elementy wyposażenia sanktuarium. W zamian prosi Baalat-Gebal o błogosławieństwo, długie panowanie i pomyślność dla całego królestwa. Inskrypcję zamyka formuła przekleństwa – każdy, kto zniszczyłby lub usunął pomnik, ma zostać znienawidzony przez boginię i pozostałych bogów Byblos.
Powiązanie z Pismem
Biblia nie zna imienia Jechawmilka – król ten panował w połowie V wieku p.n.e., a więc długo po czasach opisanych w większości ksiąg historycznych. Powiązanie ze stelą dotyczy nie konkretnej postaci, lecz samego miasta, które od Księgi Rodzaju po Ezechiela funkcjonuje pod semickim imieniem Gebal – dokładnie tym samym, jakim posługuje się inskrypcja Jechawmilka, wspominając „bogów Gebal”. Grecy nazywali to miasto Byblos, od handlu papirusem, który przez port miasta płynął z Egiptu do świata śródziemnomorskiego – i to właśnie od greckiego byblos (papirus, zwój) pochodzi ostatecznie słowo „Biblia”.
Najwyraźniejsze biblijne echo Byblos znajduje się w proroctwie Ezechiela przeciw Tyrowi, do którego przypisany jest ten temat. Prorok, przemawiając w imieniu Jahwe (PAN), wkłada w usta Tyru pochwałę własnej świetności, po czym wylicza, kto tę świetność budował:
„Starcy z Gebalu i jego mędrcy naprawiali u ciebie twoje pęknięcia; wszystkie okręty morskie i ich żeglarze przebywali u ciebie, aby prowadzić z tobą handel.” (Ez 27,9 UBG).
Fachowcy z Gebal występują tu jako cieśle okrętowi wyższej kategorii – to oni łatają kadłuby fenickiej floty handlowej. Wzmianka ta zgadza się z tym, co wiadomo o Byblos niezależnie od Biblii: miasto od tysiącleci słynęło z ciesielstwa i handlu drewnem cedrowym, a jego stocznie i rzemieślnicy cieszyli się uznaniem w całym regionie Lewantu.
Drugie miejsce to fragment opisu granic Kanaanu przydzielonego pokoleniom Izraela za Jozuego:
„I ziemia Gibilitów i cały Liban na wschodzie, od Baal-Gad pod górę Hermon, aż do wejścia do Chamat.” (Joz 13,5 UBG).
„Gibilici” to mieszkańcy Gebal – ich ziemia, choć wymieniona wśród terenów należnych Izraelowi, w praktyce nigdy nie została podbita; Byblos aż do epoki perskiej i hellenistycznej pozostawało niezależnym miastem-państwem, dokładnie takim, jakie znamy ze steli Jechawmilka.
Trzecie miejsce dotyczy budowy świątyni Salomona i pokazuje, że sława rzemieślników z Gebal nie ograniczała się do stoczni:
„Ciosali je więc budowniczowie Salomona i Hirama oraz Gibilici. I tak przygotowali drewno i kamienie na budowę domu.” (1 Krl 5,18 UBG).
Kamieniarze z Gebal pracowali więc ramię w ramię z ludźmi Salomona i Hirama z Tyru przy budowie świątyni jerozolimskiej – co dobrze koresponduje z obrazem miasta, które stela Jechawmilka pokazuje kilka wieków później: ośrodka o rozwiniętym rzemiośle budowlanym, własnym dworze królewskim i żywym kulcie lokalnej bogini opiekuńczej.
Co pewne, a co dyskutowane
- Pewne: autentyczność i proweniencja steli nie budzą wątpliwości – zabytek znany jest od 1869 roku, opisany w literaturze naukowej od 1875 roku, skatalogowany jako KAI 10 i CIS I 1, przechowywany w Luwrze pod numerem AO 22368. Nie kwestionuje się też identyfikacji starożytnego Gebal z Byblos ani istnienia historycznego króla Jechawmilka, syna Jecharbaala i wnuka Urimilka (prawdopodobnie Urimilka II).
- Dyskutowane – dokładna data panowania: badacze (m.in. Josette Élayi, autorka aktualizowanej chronologii królów fenickich) na podstawie paleografii pisma i danych numizmatycznych umieszczają panowanie Jechawmilka w przedziale od drugiej połowy V do początku IV wieku p.n.e.; przybliżona data „ok. 450 p.n.e.” to konwencjonalny środek tego przedziału, a nie data pewna.
- Dyskutowane – czy Jecharbaal rzeczywiście zasiadał na tronie: ojciec Jechawmilka, wymieniony w inskrypcji, nie pozostawił własnych napisów ani monet, co skłania część badaczy do pytania, czy faktycznie panował, czy tylko nosił tytuł książęcy w linii dynastycznej.
- Dyskutowane – liczba linii i rok odkrycia: część opracowań popularnych podaje 1874 rok jako datę znalezienia steli, jednak najlepiej udokumentowana wersja – oparta na korespondencji Peretié z Renanem – wskazuje rok 1869; podobnie liczba linii bywa podawana różnie (czternaście w głównej części, z dodatkowym, silnie uszkodzonym fragmentem dołączonym po odkryciu Dunanda), co wynika z tego, że fragment bejrucki uzupełnia, ale nie zmienia zasadniczo treści napisu.
- Dyskutowane – charakter ikonografii egipskiej: nie jest pewne, czy przedstawienie Baalat-Gebal w stroju i atrybutach Hathor/Izydy odzwierciedla rzeczywiste utożsamienie tej bogini z boginiami egipskimi w wierzeniach mieszkańców Byblos, czy raczej konwencję artystyczną przejętą z wielowiekowych kontaktów handlowych z Egiptem, przy zachowaniu odrębnej, semickiej tożsamości i imienia bogini.
Znaczenie
Stela Jechawmilka nie ilustruje żadnego konkretnego wydarzenia biblijnego – jej wartość dla czytelnika Biblii jest innego rodzaju. Pokazuje, że miasto wymieniane w Piśmie pod nazwą Gebal, obok Tyru i Sydonu, istniało naprawdę, miało własnych królów, rozwinięty dwór i żywy kult religijny jeszcze setki lat po czasach Jozuego i Salomona, a jego mieszkańcy nadal cieszyli się reputacją zdolnych rzemieślników – dokładnie taką, jaką przypisuje im Ezechiel. Inskrypcja potwierdza też ciągłość kultu Baalat-Gebal, bogini poświadczonej w Byblos już w inskrypcjach z X wieku p.n.e. (m.in. w napisie króla Jechimilka), a więc funkcjonującej nieprzerwanie przez pół tysiąclecia aż do epoki perskiej.
Zabytek dokumentuje wreszcie miejsce Byblos na styku trzech światów: fenickiego (język i pismo inskrypcji), egipskiego (ikonografia bogini) i perskiego (strój króla) – co dobrze tłumaczy, dlaczego miasto to od czasów Ezechiela po okres hellenistyczny pozostawało ważnym węzłem handlowym i kulturowym Lewantu, a jego greckie imię – Byblos, od handlu papirusem – przetrwało do dziś w słowie „Biblia”.
Źródła
- Yehawmilk Stele – Wikipedia (en): historia odkrycia, opis ikonografii, numer inwentarzowy, katalogi KAI/CIS. en.wikipedia.org/wiki/Yehawmilk_Stele
- Musée du Louvre, Collections – „Stèle de Yehawmilk”: dane katalogowe, wymiary, materiał, historia nabycia. collections.louvre.fr
- Center for Online Judaic Studies – „The Yehawmilk Stele, c. 450 BCE”: opis zabytku i datowanie. cojs.org
- Kings of Byblos – Wikipedia (en): chronologia dynastii, następstwo Urimilk II – Jecharbaal – Jechawmilk. en.wikipedia.org/wiki/Kings_of_Byblos
- J. Élayi, „An Updated Chronology of the Reigns of Phoenician Kings during the Persian Period” – dyskusja nad datowaniem panowania królów Byblos w V–IV w. p.n.e. digitorient.com
- Cytaty biblijne: Uwspółcześniona Biblia Gdańska (UBG), Ez 27,9; Joz 13,5; 1 Krl 5,18.