Co dzieje się z człowiekiem po śmierci — i gdzie „mieszka” to, co po nim zostaje? W 2008 roku archeolodzy wydobyli w południowej Turcji ciężką bazaltową płytę, na której pewien dworski urzędnik sprzed ponad dwóch i pół tysiąca lat zostawił zaskakująco konkretną odpowiedź: jego „dusza” miała zamieszkać nie w kościach, lecz w tym kamieniu — i co roku otrzymywać ucztę. To jedno z najstarszych świadectw wyobrażenia duszy odrębnej od ciała. Co ma z tym wspólnego biblijny nefesz?
Czym jest to „odkrycie”
Stela Katumuwy (imię czytane też jako Kuttamuwa, w zapisie spółgłoskowym KTMW) została odkryta 21 lipca 2008 roku na stanowisku Zincirli Höyük w prowincji Gaziantep w południowo-wschodniej Turcji. Zincirli to ruiny starożytnego Sam’al (miejscowa nazwa Ja’udi / Jadija) — miasta-państwa z epoki żelaza o mieszanej, aramejsko-luwijskiej tożsamości, w VIII w. p.n.e. zależnego od Asyrii. Wykopaliska prowadziła Neubauer Expedition Oriental Institute Uniwersytetu w Chicago (dziś Institute for the Study of Ancient Cultures) pod kierunkiem J. Davida Schloena; w zespole była m.in. Virginia Herrmann.
Zabytek to bazaltowa stela nagrobna o wysokości około 95 cm i szerokości 70 cm, ważąca blisko 360 kg (numer inwentarzowy ZH08-41, dziś w Muzeum Archeologicznym w Gaziantep). Na płycie wykuto płaskorzeźbę brodatego mężczyzny — samego Katumuwy — siedzącego na krześle przed stołem zastawionym jedzeniem. Obok biegnie trzynastowierszowa inskrypcja w języku samalskim, lokalnym dialekcie blisko spokrewnionym z aramejskim. Rzecz kluczowa: stelę znaleziono in situ, w niewielkiej komorze pełniącej funkcję kaplicy grobowej przy sanktuarium, a przed nią leżały kamienne misy i resztki pokarmu — ślad, że opisany rytuał rzeczywiście sprawowano.
Odczyt i przekład inskrypcji przygotował epigrafik Dennis Pardee. Tekst datuje się na około 735 r. p.n.e., za panowania króla Panamuwy II. W tłumaczeniu (za Pardee) brzmi tak:
- „Jam jest Katumuwa, sługa Panamuwy, który za życia sprawił sobie tę stelę. Umieściłem ją w mojej wiecznej komnacie i ustanowiłem przy niej ucztę: byka dla Hadada z Karpatalli, barana dla [bóstwa o niepewnym odczycie], barana dla Szamasza, barana dla Hadada Winnic, barana dla Kubaby i barana dla mojej duszy (nbš), która będzie w tej steli”.
Dalej Katumuwa zobowiązuje synów i przyszłych właścicieli komnaty, by rok po roku składali dar z najlepszych plonów winnicy i dokonywali przepisanej ofiary „przy mojej duszy”. Człowiek jeszcze za życia zaprojektował więc własny, wieczysty kult — regularne posiłki dla swojej nbš, która miała trwać nie w zwłokach, lecz w kamieniu.
Powiązanie z Pismem
Aramejskie nbš to bezpośredni odpowiednik hebrajskiego nefesz (נפש) — słowa, które w Biblii pojawia się setki razy i które zwykle tłumaczy się jako „dusza”, „życie”, „istota” albo po prostu „ktoś”. Punktem odniesienia jest tu drugi rozdział Księgi Rodzaju, gdzie opisano stworzenie człowieka:
„Wtedy Pan Bóg ukształtował człowieka z prochu ziemi i tchnął w jego nozdrza tchnienie życia. I człowiek stał się żywą duszą” (Rdz 2,7 UBG).
Różnica jest subtelna, ale zasadnicza. U Katumuwy dusza to coś, co człowiek ma i co po śmierci przenosi się w osobny przedmiot, by dalej jeść i pić. W opisie biblijnym człowiek nie „dostaje” duszy jako niezależnego lokatora — staje się żywą duszą, gdy proch ziemi łączy się z tchnieniem od Boga. Nefesz oznacza tu całego żywego człowieka, nie nieśmiertelnego ducha zamkniętego w steli. Ten sam kontrast wybrzmiewa w słowach: „Dusza, która grzeszy, ona umrze” (Ez 18,4 UBG) — biblijna nefesz może umrzeć, inaczej niż nbš Katumuwy, mająca trwać wiecznie w bazalcie.
Stela oświetla też, przeciw czemu tak stanowczo występuje Tora. Kult karmienia zmarłych — dokładnie to, co robił ród Katumuwy — jest w Prawie wprost zakazany. Przy oddawaniu dziesięciny Izraelita miał oświadczyć: „…ani też nic z tego nie dałem dla zmarłych” (Pwt 26,14 UBG). Psalmista wylicza to wśród grzechów odstępstwa: „Przyłączyli się też do Baal-Peor i jedli ofiary składane umarłym” (Ps 106,28 UBG). Do tego dochodzą zakazy nekromancji (Pwt 18,11; Iz 8,19) i nacinania ciała „za umarłych” (Kpl 19,28). Biblia zna więc te praktyki dobrze — i konsekwentnie je odrzuca.
Badacz Matthew Suriano powiązał stelę wprost z prorokiem Ozeaszem, którego słowa o „chlebie żałoby” brzmią jak echo tej samej obyczajowości: „…Ich chleb bowiem za ich dusze nie wejdzie do domu Pana” (Oz 9,4 UBG) — pokarm przeznaczony dla zmarłych, nieczysty i wykluczony ze świątyni Jahwe (PAN).
Co pewne, a co dyskutowane
Pewne jest samo znalezisko: kontekst wykopaliskowy, datowanie na VIII w. p.n.e., odczyt inskrypcji i jej sens — coroczna uczta, w której baran przypada „mojej duszy, która będzie w tej steli”. To pierwsze pisemne potwierdzenie, że pomnik nagrobny uważano za siedzibę nbš zmarłego, przyjmującej pośmiertne ofiary — co do tego wydawcy i późniejsi komentatorzy są zgodni.
Sporne pozostaje kilka rzeczy:
- Kremacja czy pochówek. Wczesne komunikaty prasowe wiązały oderwanie duszy od kości z indoeuropejskim zwyczajem ciałopalenia, obcym tradycji semickiej. Późniejsze analizy (m.in. Herrmann, Suriano) studzą ten wniosek: nie ma pewnego dowodu na kremację ciała Katumuwy, a istotą przekazu jest lokalizacja duszy w monumencie, niezależnie od sposobu pogrzebu.
- Co dokładnie znaczy nbš. Część uczonych (m.in. Richard Steiner) rozważa, czy w tym tekście nbš oznacza „duszę” jako byt, czy raczej — metonimicznie — samą stelę grobową jako jej materialne wcielenie. To spór o semantykę słowa, które łączy „ja”, „życie” i „pomnik”.
- Odczyt jednego z bóstw. Adresat drugiej ofiary („baran dla…”) bywa czytany różnie; jego imię pozostaje niepewne, inaczej niż pewni Hadad, Szamasz, Hadad Winnic i Kubaba.
- Zasięg wniosków. Sam’al to kultura aramejsko-luwijska (a sam samalski bywa uznawany za osobną gałąź semicką, nie dialekt aramejskiego), nie Izrael. Stela dostarcza tła i paraleli dla biblijnych pojęć, ale nie jest świadectwem religii izraelskiej — tego rozróżnienia trzeba pilnować.
Znaczenie
Stela Katumuwy to jedno z najwcześniejszych i najwyraźniejszych świadectw dwóch splecionych idei w świecie północno-zachodniosemickim: duszy dającej się oddzielić od ciała oraz kultu karmienia zmarłych. Dla czytelnika Biblii jej wartość jest przede wszystkim kontekstowa. Pokazuje, że zakazy Tory dotyczące ofiar dla umarłych, nekromancji czy nacinania ciała nie były biciem w próżnię — sąsiedzi Izraela robili dokładnie to, przed czym Pismo ostrzega, i to w zinstytucjonalizowanej formie, z dorocznym kalendarzem ofiar dla własnej nbš.
Na tym tle wyraźniej rysuje się biblijna antropologia. Tam, gdzie Katumuwa zapewnia sobie nieśmiertelną duszę-lokatorkę w kamieniu, Księga Rodzaju mówi o człowieku, który cały jest żywą duszą — powołaną do życia tchnieniem Boga i od Niego zależną. To nie jest przypadek, w którym „archeologia udowodniła Biblię”; stela nie potwierdza ani nie obala żadnego wersetu. Robi coś cenniejszego: pozwala usłyszeć biblijne słowa w ich pierwotnym sąsiedztwie — jako świadomą odpowiedź na bardzo konkretny sposób obchodzenia się ze śmiercią, spisany w bazalcie ręką człowieka, który chciał ucztować także po śmierci.
Źródła
- University of Chicago News, Funerary monument reveals Iron Age belief that the soul lived in the stone — komunikat o odkryciu, wypowiedzi J. D. Schloena i D. Pardee: news.uchicago.edu
- Institute for the Study of Ancient Cultures (Oriental Institute), New Alphabetic Inscription from Zincirli — data odkrycia, opis steli i króla Panamuwy: isac.uchicago.edu
- Chicago–Tübingen Expedition to Zincirli, Inscriptions — pełny przekład inskrypcji Katumuwy (nbš, uczta, bóstwa): zincirli.uchicago.edu
- Wikipedia, Kuttamuwa stele — zestawienie danych: materiał, wymiary, muzeum w Gaziantep, bibliografia (Pardee 2009): en.wikipedia.org
- M. J. Suriano, Breaking Bread with the Dead: Katumuwa’s Stele, Hosea 9:4, and the Early History of the Soul, JAOS 134 (2014) — powiązanie z Oz 9,4 i historią pojęcia duszy: researchgate.net
- R. C. Steiner, Disembodied Souls: The Nefesh in Israel and Kindred Spirits in the Ancient Near East (SBL Press, 2015) — nefesz/nbš i aneks o inskrypcji Katumuwy: jhsonline.org
- Turkish Museums, Gaziantep’s Monument to the Soul: The Kuttamuwa Stele — numer inwentarzowy ZH08-41, obecne miejsce przechowywania: turkishmuseums.com
- Cytaty biblijne: Uwspółcześniona Biblia Gdańska (UBG), Rdz 2,7; Pwt 18,11; Pwt 26,14; Kpl 19,28; Ps 106,28; Iz 8,19; Ez 18,4; Oz 9,4.