Pierwszy rozdział Biblii mówi o człowieku stworzonym „na obraz” i „według podobieństwa” Boga. Łatwo uznać te dwa słowa za czysto teologiczny, wewnątrzbiblijny język. A jednak w 1979 roku z syryjskiej ziemi wydobyto bazaltowy posąg, na którym stoi dokładnie ta sama para wyrazów — w języku aramejskim, o kilka wieków wcześniejszym niż większość zachowanych rękopisów Pisma. Co posąg lokalnego władcy znad rzeki Chabur ma wspólnego z pierwszą kartą Księgi Rodzaju?
Czym jest to „odkrycie”
W lutym 1979 roku w Tell Fekherye (Tell Fecharije) w północno-wschodniej Syrii, w pobliżu źródeł rzeki Chabur (biblijnego Chaboru) tuż przy dzisiejszej granicy z Turcją, odsłonięto bazaltowy posąg stojącego mężczyzny w długiej szacie. Rzeźba mierzy około 1,65 m (blisko 2 m wraz z cokołem) i dziś znajduje się w Muzeum Narodowym w Damaszku pod numerem inwentarzowym 7439.
Posąg przedstawia Hadad-jisiego (w wersji akadyjskiej Adad-it’i), syna Sassu-nuriego. Co ciekawe, imię ojca zapisano w dwóch formach — aramejskiej (Sassu-nuri) i akadyjskiej (Szamasz-nuri) — a i sam tytuł władcy brzmi inaczej w każdym z języków. W tekście akadyjskim Hadad-jisi jest namiestnikiem (gubernatorem) Guzany, podległym Asyrii; w tekście aramejskim występuje jako król Guzany, Sikanu i Zaranu. Ta dwoistość nie jest przypadkiem: napis kierowano do dwóch różnych odbiorców — asyryjskiego zwierzchnika i lokalnej, aramejskojęzycznej ludności.
Na szacie posągu wyryto inskrypcję dwujęzyczną. Z przodu biegnie tekst akadyjski (pismo klinowe, dialekt nowoasyryjski) w 38 wierszach; z tyłu — tekst aramejski (pismo alfabetyczne) w 23 wierszach, liczący około 198 słów i ponad 700 czytelnych liter. W katalogach figuruje jako KAI 309. Jest to zarazem najstarsza znana dłuższa inskrypcja w języku aramejskim — dokument o pierwszorzędnym znaczeniu dla historii tego języka.
Treść jest dedykacją wotywną dla boga burzy Hadada (Adada) z Sikanu, „pana Chaboru”, dawcy wód i urodzaju. Napis dzieli się na dwie części: najpierw hymn ku czci bóstwa i pokorna prośba o życie, pomyślność i błogosławieństwo dla władcy; potem — bardziej stanowcza — wyliczenie tytułów oraz dokonań króla i klątwy przeciw każdemu, kto usunąłby jego imię z pomnika.
Powiązanie z Pismem
Sedno sprawy kryje się w tym, jak inskrypcja nazywa sam posąg. Wersja akadyjska używa jednego słowa: ṣalmu (obraz, podobizna). Wersja aramejska używa natomiast dwóch różnych wyrazów. Tekst otwiera formuła „dmwt’ zy hdysʿy” — „podobizna (aram. demuta) Hadad-jisiego”; w dalszej, „królewskiej” części pojawia się drugie słowo — ṣlm (aram. ṣalma, „obraz”).
To właśnie ten sam rdzeniowo dublet, który spina pierwszy rozdział Biblii. Hebrajskie ṣelem (obraz) i demut (podobieństwo) to bezpośrednie odpowiedniki aramejskich ṣalma i demuta z Tell Fekherye:
„Potem Bóg powiedział: Uczyńmy człowieka na nasz obraz według naszego podobieństwa; niech panuje nad rybami morskimi i ptactwem niebieskim, nad bydłem i całą ziemią oraz nad wszelkimi zwierzętami pełzającymi, które pełzają po ziemi.” (Rdz 1,26 UBG)
„Stworzył więc Bóg człowieka na swój obraz, na obraz Boga go stworzył; stworzył ich mężczyzną i kobietą.” (Rdz 1,27 UBG)
Znaczenie tego zbiegu nie polega na tym, że Biblia miałaby „zapożyczać” od syryjskiego króla. Chodzi o coś subtelniejszego: inskrypcja pokazuje, co ta para słów znaczyła na starożytnym Bliskim Wschodzie. Posąg-„obraz” władcy nie był tylko dekoracją. Był jego reprezentantem — uobecniał króla tam, gdzie ten fizycznie nie mógł być, i nosił jego autorytet. Namiestnik Guzany stawia swój „obraz i podobieństwo” przed bogiem, aby stale reprezentował go w świątyni. W kulturze mezopotamskiej król bywał zresztą nazywany „obrazem” boga na ziemi — jego widzialnym pełnomocnikiem.
To rzuca światło na tzw. funkcjonalne (reprezentacyjne) rozumienie „obrazu Bożego” w Księdze Rodzaju: człowiek jest umieszczony na ziemi jako namiestnik i reprezentant Stwórcy, powołany, by sprawować pieczę nad stworzeniem (Rdz 1,26 mówi wprost o panowaniu). Motyw ten wraca zresztą w Biblii kilkakrotnie:
„To jest księga rodu Adama. W dniu, w którym Bóg stworzył człowieka, uczynił go na podobieństwo Boga.” (Rdz 5,1 UBG)
„Kto przeleje krew człowieka, przez człowieka będzie przelana jego krew, bo na obraz Boga człowiek został stworzony.” (Rdz 9,6 UBG)
Jest i drugi, mniej oczywisty pomost. Guzana, którą rządził Hadad-jisi, jest powszechnie utożsamiana z biblijnym Gozan — regionem nad rzeką Chabor, dokąd Asyryjczycy uprowadzili mieszkańców północnego królestwa Izraela (2 Krl 17,6; 18,11; 1 Krn 5,26). Sąsiedni kopiec, Tell Halaf, to najprawdopodobniej samo miasto Guzana. Posąg pochodzi więc dokładnie z tego zakątka świata, który kilkadziesiąt lat później stał się miejscem izraelskiego wygnania.
Co pewne, a co dyskutowane
- Pewne: istnienie posągu i jego dwujęzyczny napis, obecność obu aramejskich słów (ṣlm i dmwt) obok jednego akadyjskiego (ṣalmu), status najstarszej dłuższej inskrypcji aramejskiej, przechowywanie w Muzeum Narodowym w Damaszku (inw. 7439) i klasyfikacja jako KAI 309. Editio princeps opracowali Ali Abou-Assaf, Pierre Bordreuil i Alan Millard (1982).
- Datowanie — sporne. Większość badaczy umieszcza posąg w IX w. p.n.e., zwykle w połowie lub drugiej połowie stulecia. Wydawcy oparli się na utożsamieniu Sassu-nuriego (ojca władcy) z asyryjskim limmu (eponimem) z 866 r. p.n.e., co daje datę około połowy IX wieku. Argumenty paleograficzne Josepha Naveha skłaniały go do datowania wcześniejszego (proponowano nawet XI w.), natomiast podobieństwa treściowe do późniejszych traktatów (typu Sefire/Mati-ilu) mogłyby datę obniżać. Konsensus mieści się jednak w granicach IX wieku.
- Znaczenie obu słów — dyskutowane. Czy demuta i ṣalma to zwykłe synonimy, czy niosą różne odcienie? W. Randall Garr (artykuł w „Israel Exploration Journal”, 2000) zauważył, że w tekście z Fekherye demuta pojawia się w części błagalnej, kultowej, zwróconej ku bóstwu (król jako czciciel), a ṣalma — w części majestatycznej, upamiętniającej, zwróconej ku ludziom (król jako suweren). Inni traktują oba wyrazy raczej jako wariację stylistyczną. Ta sama różnica zdań powraca w egzegezie Rdz 1,26: część komentatorów widzi w „obrazie” i „podobieństwie” synonimy, część — celowe rozróżnienie.
- Ostrożność. Inskrypcja niczego w Biblii „nie udowadnia” ani nie dowodzi literackiej zależności. Pokazuje jedynie, że słownictwo ṣelem/demut było żywe w północno-zachodnim języku semickim w epoce żelaza — a to pomaga zrozumieć, co te terminy znaczyły dla starożytnego czytelnika.
Znaczenie
Wartość znaleziska z Tell Fekherye polega na oświetleniu, nie na „dowodzeniu”. Biblia nie posługuje się hermetycznym żargonem oderwanym od swojego świata — sięga po realne, rozpoznawalne słownictwo władzy i królewskiej reprezentacji, ale nadaje mu zdumiewająco nowy kierunek. W Mezopotamii „obrazem i podobieństwem” boga bywał jeden człowiek: król. W Księdze Rodzaju ten sam tytuł otrzymuje każdy człowiek — mężczyzna i kobieta. Godność, którą kultura Bliskiego Wschodu rezerwowała dla monarchy, zostaje niejako „zdemokratyzowana” i rozciągnięta na cały rodzaj ludzki.
Stąd też płynie biblijna waga ludzkiego życia: zakaz przelewania krwi z Rdz 9,6 jest uzasadniony właśnie tym, że człowiek nosi „obraz Boga”. Aramejski posąg znad Chaboru — nieme świadectwo tego, jak myślano o „obrazie” władcy — pozwala mocniej usłyszeć, co znaczy, że tym „obrazem” Pismo nazywa zwykłego człowieka: powołanego, by w świecie reprezentować swojego Stwórcę.
Źródła
- Tell Fekherya bilingual inscription — Wikipedia — przegląd: okoliczności odkrycia, materiał, liczba wierszy, KAI 309, dwujęzyczność, uwagi o datowaniu.
- Statue of Hadad-yith’i — National Museum of Damascus (virtual-museum-syria.org) — dane muzealne: wymiary (1,65 m), numer inwentarzowy 7439, liczba słów i liter, imię ojca, bóstwo Hadad z Sikanu.
- W. R. Garr, „’Image’ and 'Likeness’ in the Inscription from Tell Fakhariyeh”, Israel Exploration Journal 50 (2000) — analiza funkcji słów demuta i ṣalma w napisie i ich związku z Rdz 1,26.
- Tell Fekheriye Bilingual Inscription — Vici.org — nota archeologiczna: lokalizacja, dedykacja dla Hadada, datowanie ok. 850 p.n.e., propozycja Naveha (XI w.).
- A. Abou-Assaf, P. Bordreuil, A. R. Millard, „La statue de Tell Fekherye et son inscription bilingue assyro-araméenne” (1982) — editio princeps inskrypcji (Internet Archive).
- 2 Kings 17:6 — utożsamienie biblijnego Gozan z Guzaną/Tell Halaf — kontekst geograficzny asyryjskiego wygnania Izraela.
- Cytaty biblijne: Uwspółcześniona Biblia Gdańska (UBG), Rdz 1,26–27; Rdz 5,1; Rdz 9,6.