Skrybowie Biblia

Świątynia Eszmuna w Sydonie

Świątynia Eszmuna w Sydonie

Autor:

Redakcja Odkryj Biblię

w

Dwa kilometry od dzisiejszej Sajdy, w gaju nad rzeką Awali, stoi rozległe kamienne podium, które przez ponad tysiąc lat służyło jako sanktuarium boga uzdrowienia. Kto zbudował to miejsce i po co feniccy królowie umieszczali w jego fundamentach dziesiątki inskrypcji ze swoimi imionami? I co ma wspólnego kult Eszmuna z historią Izebel, córki „króla Sydończyków”, która wprowadziła kult Baala do Izraela?

Świątynia Eszmuna w Sydonie
Public domain, via Wikimedia Commons

Czym jest to „odkrycie”

Świątynia Eszmuna znajduje się w miejscu zwanym Bostan esz-Szejch, około dwóch–trzech kilometrów na północny wschód od Sydonu (dzisiejsza libańska Sajda), nad rzeką Nahr al-Awali. Był to ośrodek kultu Eszmuna – fenickiego boga uzdrowienia, którego Grecy utożsamiali z Asklepiosem i nazywali to miejsce „gajem Asklepiosa”. Najstarsze ślady zabudowy sięgają końca VII wieku p.n.e., a miejsce było użytkowane – z przerwami i przebudowami – aż do okresu bizantyjskiego, czyli niemal tysiąc czterysta lat.

Monumentalną rozbudowę sanktuarium rozpoczął sydoński król Eszmunazar II w czasach panowania perskiego (dynastia Achemenidów, ok. 539–333 p.n.e.), wznosząc – jak głosi inskrypcja – „dom dla świętego księcia Eszmuna, władcy sanktuarium źródła Ydll w górach”. Prace kontynuowali jego następcy: król Bodasztart i następca tronu Jatonmilk, za których powstało ogromne kamienne podium o wysokości ok. 22 metrów i szerokości fasady blisko 70 metrów – dziś najbardziej rozpoznawalny element ruin. W podium ukryto blisko trzydzieści inskrypcji fundacyjnych Bodasztarta (KAI 15 i 16), odkrywanych stopniowo w trakcie wykopalisk.

Do najciekawszych elementów kompleksu należą baseny rytualnych obmyć zasilane wodą źródlaną, tzw. Tron Asztarty – rzeźba z pojedynczego bloku granitu w stylu egipskim, otoczona sfinksami i lwami – oraz hellenistyczna „trybuna” z reliefami bóstw greckich i scen myśliwskich. W okresie rzymskim dobudowano nimfeum, zajazd dla pielgrzymów i wybrukowaną kolumnadę, a w bizantyjskim – kościół.

Miejsce odkryto przypadkiem na przełomie 1900 i 1901 roku, gdy okoliczni mieszkańcy wydobywający kamień z ruin natrafili na bloki z czerwono malowanymi inskrypcjami fenickimi, co ściągnęło uwagę osmańskich władz. Pierwsze prace prowadził w latach 1901–1903 Theodore Makridi, później Wilhelm von Landau (1903–1904), a rekonesans wykonał Gaston Contenau (1920). Największe, systematyczne wykopaliska – francuskiego archeologa Maurice’a Dunanda – trwały od 1963 roku aż do wybuchu libańskiej wojny domowej w 1975 roku i odsłoniły większość znanych dziś struktur. Najważniejsze znaleziska, w tym marmurowa figurka wotywna „Chłopca Baalszillema” oraz złota blaszka z wyobrażeniem laski Asklepiosa (węża owiniętego wokół kija – symbolu medycyny), trafiły do Muzeum Narodowego w Bejrucie i do paryskiego Luwru. Sam Bostan esz-Szejch od 1996 roku figuruje na liście wstępnej UNESCO jako kandydat do wpisu na Listę Światowego Dziedzictwa.

Powiązanie z Pismem

Biblia nigdy nie wspomina wprost świątyni Eszmuna – nie taka jest zresztą rola tego rodzaju znalezisk. Ich wartość polega na tym, że pozwalają zobaczyć religijne środowisko, z którego wywodziły się postacie i wydarzenia opisane w Piśmie. Sydon (hebr. Cydon) był, według rodowodu z Księgi Rodzaju, miastem noszącym imię pierworodnego syna Kanaana „Kanaan zaś spłodził Sydona, swego pierworodnego, i Cheta” (Rdz 10,15 UBG), a w czasach królów izraelskich – jednym z dwóch głównych miast Fenicji, obok Tyru.

To właśnie stamtąd, według 1 Księgi Królewskiej, pochodziła żona króla Achaba: „A jakby nie wystarczyło mu popełnianie grzechów Jeroboama, syna Nebata, to jeszcze pojął za żonę Jezabel, córkę Etbaala, króla Sydończyków, i zaczął służyć Baalowi i oddawać mu pokłon” (1 Krl 16,31 UBG). Dalsza część rozdziału opisuje, jak Achab wzniósł w Samarii świątynię Baala i „gaj” (najpewniej słup lub drzewo poświęcone bogini Aszerze) – religijny import, który biblijny autor łączy wprost z pochodzeniem Izebel z Sydonu.

Kult, którego ślady odsłoniły wykopaliska w Bostan esz-Szejch, dobrze wpisuje się w ten obraz. Fenicki panteon Sydonu obejmował Baala, Eszmuna i boginię Asztartę (Astarte) – tę samą, o której czytamy gdzie indziej w Biblii: „Salomon bowiem poszedł za Asztartą, boginią Sydończyków, i za Milkomem, obrzydliwością Ammonitów” (1 Krl 11,5 UBG). Warto podkreślić, że centralnym elementem sanktuarium Eszmuna jest właśnie kamienny „Tron Asztarty” – rzeźba poświęcona tej samej bogini, którą wcześniej, za czasów Salomona, czcili w Jerozolimie odstępujący od wiary Izraelici.

Co pewne, a co dyskutowane

  • Pewne: istnienie i lokalizacja sanktuarium, jego wieloetapowa budowa (od końca VII w. p.n.e. do okresu bizantyjskiego), autorstwo głównych inskrypcji fundacyjnych (Eszmunazar II, Bodasztart, Jatonmilk) oraz obecność „Tronu Asztarty” i podium – potwierdzają to inskrypcje odczytane in situ, dokumentacja wykopalisk Dunanda oraz zbiory Luwru i Muzeum Narodowego w Bejrucie.
  • Dyskutowane – chronologia Eszmunazara II: tradycyjne datowanie umieszcza jego panowanie w VI wieku p.n.e. (ok. 539–525 p.n.e., na podstawie stylu sarkofagu importowanego z Egiptu przed podbojem perskim), natomiast część badaczy (m.in. Thomas Kelly) proponuje przesunięcie jego rządów na wczesny V wiek p.n.e. (ok. 489–475 p.n.e.), łącząc wzmiankę o nadaniu Sydonowi ziem Dor i Jafy przez „pana królów” z konkretnym władcą perskim. Spór dotyczy interpretacji tytulatury perskiej w inskrypcji, nie samego faktu istnienia świątyni.
  • Dyskutowane – relacja do biblijnego Etbaala: władca, którego Józef Flawiusz (za historykiem Menandrem z Efezu) nazywa Itobaalem, kapłanem Asztarte, który przejął tron Tyru ok. 887–856 p.n.e. (inne rekonstrukcje: 883–847 p.n.e.), jest powszechnie utożsamiany z biblijnym Etbaalem, ojcem Izebel. Tyr i Sydon tworzyły wówczas jeden organizm polityczny, więc tytuł „król Sydończyków” z 1 Krl 16,31 odnosi się najpewniej do władcy rządzącego oboma miastami z Tyru jako stolicy, a nie do odrębnego władcy urzędującego akurat w samym Sydonie.
  • Ważne zastrzeżenie chronologiczne: Etbaal (Itobaal I) żył w IX wieku p.n.e., a monumentalna rozbudowa świątyni Eszmuna, którą oglądają dziś turyści – podium, Tron Asztarty, inskrypcje Bodasztarta – powstała dopiero od VI–V wieku p.n.e., czyli około trzysta lat później. Nie ma dowodów, by Izebel czy jej ojciec widzieli tę konkretną, zachowaną dziś budowlę: świątynia w obecnym kształcie świadczy o ciągłości religii Sydonu na przestrzeni wieków, a nie o bezpośrednim, materialnym śladzie po czasach Izebel.
  • Nie mylić z sarkofagiem Eszmunazara II: sam sarkofag króla (dziś w Luwrze, nr inw. AO 4806) znaleziono w 1855 roku w innym miejscu – w grocie Magharat Abloun na południowy wschód od Sydonu, nie w samej świątyni. Jego inskrypcja (KAI 14) opisuje budowę „domu dla Eszmuna”, a inskrypcje odkryte fizycznie w podium świątyni noszą imię Bodasztarta.

Znaczenie

Świątynia Eszmuna nie dowodzi żadnego konkretnego wydarzenia z życia Izebel czy Achaba – i nie taka jest jej rola. Jej znaczenie polega na czymś innym: pokazuje, jak trwały i rozbudowany był kult fenicki w Sydonie, mieście, które w Biblii funkcjonuje niemal jako synonim obcej, atrakcyjnej religijnie potęgi, zagrażającej wierności Izraela wobec Jahwe (PAN). Rozmach podium, wyrafinowanie Tronu Asztarty czy setki lat nieprzerwanej działalności kultowej pokazują, że import religii sydońskiej do Samarii przez Izebel nie był przypadkowym epizodem, lecz zderzeniem z poważnym, zinstytucjonalizowanym systemem religijnym.

To też dobre tło dla biblijnych wyroczni przeciw Sydonowi, jak ta u Ezechiela: „Synu człowieczy, zwróć swoją twarz przeciw Sydonowi i prorokuj przeciw niemu; Mów: Tak mówi Pan Bóg: Oto jestem przeciwko tobie, Sydonie, będę uwielbiony pośród ciebie. I poznają, że ja jestem Panem, gdy wykonam na niego sądy i będę w nim uświęcony” (Ez 28,21-22 UBG). Wykopaliska w Bostan esz-Szejch pokazują właśnie ten „przeciwnik” – nie karykaturę, lecz realne, długowieczne centrum kultu, które przetrwało od czasów przedperskich aż po okres rzymski i bizantyjski, obsługując pielgrzymów szukających uzdrowienia u Eszmuna, podobnie jak Grecy szukali go u Asklepiosa.

Źródła

Więcej wpisów