W dziedzinie krytyki tekstu Nowego Testamentu rzadko dochodzi do odkryć, które bezpośrednio cofają nas do najwcześniejszych wieków chrześcijaństwa. W 2023 roku świat naukowy obiegła jednak niezwykła wiadomość o zidentyfikowaniu zaginionego fragmentu starosyryjskiego przekładu Ewangelii według Mateusza. To unikalne znalezisko, ukryte pod dwiema warstwami późniejszego pisma, stanowi jeden z najstarszych fizycznych dowodów na to, jak wcześnie słowa naszego Pana, Jeszua (Jezusa), były tłumaczone i rozpowszechniane na Bliskim Wschodzie. Dla badaczy stojących na gruncie sola scriptura, każde takie odkrycie jest cennym świadectwem wierności przekazu Bożego Słowa przez stulecia.
Czym jest to odkrycie
Odkrycia dokonał dr Grigorij Kessel z Austriackiej Akademii Nauk, badając rękopis o sygnaturze Vat. iber. 4, przechowywany w Bibliotece Watykańskiej. Dokument ten jest tak zwanym podwójnym palimpsestem. Palimpsest to pergamin, z którego pierwotny tekst został zeskrobany lub zmyty, aby można było na nim ponownie zapisać nowe dzieło – w tamtych czasach materiał piśmienniczy był niezwykle kosztowny. W tym konkretnym przypadku pergamin zapisano aż trzykrotnie.
Najstarsza, zmyta warstwa (pochodząca z VI wieku, będąca kopią tłumaczenia powstałego pierwotnie w III wieku) zawierała starosyryjski przekład Ewangelii Mateusza (rozdziały 11 i 12). Na nią w późniejszym okresie nałożono tekst grecki, który również został zmyty, a na samej górze zapisano tekst w języku gruzińskim. Odczytanie najgłębszej, niewidocznej gołym okiem warstwy syryjskiej stało się możliwe dopiero dzięki zastosowaniu nowoczesnej technologii fotografii wielospektralnej w świetle ultrafioletowym (UV). Badanie to ujawniło ukryty atrament, pozwalając na rekonstrukcję bezcennego tekstu biblijnego.
Powiązanie z Pismem
Odkryty fragment zawiera fragmenty 11. i 12. rozdziału Ewangelii Mateusza. Tekst ten rzuca światło na drobne różnice redakcyjne i stylistyczne między najstarszymi tradycjami rękopiśmienniczymi. Syryjski przekład (często powiązany z tradycją starosyryjską, poprzedzającą oficjalną Peszyttę) jest kluczowym świadkiem tekstu, ponieważ powstawał w środowisku semickim, bardzo bliskim językowo i kulturowo realiom, w których żył i nauczał Jeszua (Jezus).
W odczytanym fragmencie znajduje się m.in. sekcja z 12. rozdziału Ewangelii Mateusza, gdzie faryzeusze oskarżają uczniów o łamanie szabatu, gdy ci łuskali kłosy zbóż. Jahwe (PAN) ustanowił szabat dla człowieka, a Syn Człowieczy objawił się jako Pan szabatu. Tekst ten bezpośrednio odnosi się do poniższych słów:
„W tym czasie Jezus przechodził w szabat wśród zbóż, a jego uczniowie byli głodni i zaczęli zrywać kłosy, i jeść. Kiedy faryzeusze to zobaczyli, powiedzieli mu: Oto twoi uczniowie robią to, czego nie wolno robić w szabat.” — Mt 12,1-2 (UBG)
Kolejne wersety tego rozdziału, zachowane w palimpsestie, opisują dyskusję w synagodze dotyczącą uzdrawiania w szabat oraz ukazują głębokie miłosierdzie Boże, które stoi ponad rygorystyczną, ludzką tradycją faryzejską:
„A on im odpowiedział: Któż z was, mając jedną owcę, która w szabat wpadłaby do dołu, nie chwyci jej i nie wyciągnie? A o ileż ważniejszy jest człowiek niż owca! Tak więc wolno w szabat dobrze czynić.” — Mt 12,11-12 (UBG)
Co pewne, a co dyskutowane
Status merytoryczny tego odkrycia jest w pełni potwierdzony. Metodologia odczytu palimpsestu za pomocą fotografii ultrafioletowej jest uznaną i bezbłędną metodą naukową, a sam fakt istnienia tekstu syryjskiego pod warstwą gruzińską nie ulega wątpliwości. Eksperci zgodnie datują sam fizyczny zapis (kopię) na VI wiek n.e., natomiast sam przekład, którego ta kopia jest reprezentantem, na III wiek n.e. (około 1750 lat temu).
Obszarem dyskusji naukowej pozostaje dokładna relacja tego tekstu do innych znanych rękopisów starosyryjskich (takich jak Curetonianus czy Sinaiticus). Badacze analizują drobne różnice wariantowe. Na przykład w wersecie Mt 12,1, podczas gdy oryginalny tekst grecki mówi, że uczniowie „zaczęli rwać kłosy i jeść”, wersja starosyryjska uszczegóławia ten opis, podając, że „zaczęli rwać kłosy, rozcierać je w dłoniach i jeść”. Tego typu niuanse nie zmieniają doktryny ani sensu historycznego, ale pokazują, jak wczesne przekłady starały się plastycznie oddać realia opisywanych wydarzeń.
Znaczenie
Dla wierzących opierających swoją wiarę wyłącznie na autorytecie Pisma Świętego (sola scriptura), odkrycie to ma ogromne znaczenie. Choć niektórzy sceptycy próbują podważać wiarygodność Nowego Testamentu, twierdząc, że tekst był wielokrotnie zmieniany w późniejszych wiekach, starosyryjski palimpsest z Watykanu dowodzi czegoś przeciwnego. Potwierdza on niezwykłą stabilność i spójność przekazu Ewangelii od najwcześniejszych stuleci.
Posiadanie tak wczesnego świadka tekstu syryjskiego pozwala nam zbliżyć się do języka, którym posługiwali się pierwsi uczniowie w Syrii i Palestynie. Odkrycie Grigorija Kessela udowadnia, że nowoczesna technologia może służyć wierze, pomagając wydobyć na światło dzienne Słowo Boże, które przez wieki pozostawało dosłownie ukryte przed ludzkimi oczami.