Na skraju jemeńskiej pustyni, tam gdzie sezonowa rzeka Wadi Dhana przebija się przez pasmo gór, przez ponad tysiąc lat stał jeden z najstarszych wielkich murów hydrotechnicznych świata — Wielka Tama w Marib. Rozdzielała wody powodziowe na dwa systemy śluz i utrzymywała przy życiu największą sztuczną oazę starożytnej Arabii. To tutaj biła stolica królestwa Saby, tego samego, z którego — według Pisma — wyruszyła królowa, by wystawić na próbę mądrość Salomona. Ile z tej sceny potwierdza archeologia, a ile pozostaje poza jej zasięgiem?
Czym jest to „odkrycie”
Marib (arab. Ma’rib), leżące na wschód od dzisiejszej Sany, było stolicą królestwa Saby — najpotężniejszego z południowoarabskich państw pierwszego tysiąclecia p.n.e. Sabejczycy byli ludem semickim, którego bogactwo opierało się na kontroli lądowego szlaku kadzidła i mirry — żywic wartych na rynkach Egiptu, Mezopotamii i basenu Morza Śródziemnego niemal na wagę złota. Wczesnymi władcami Saby byli mukarribowie (tytuł tłumaczony bywa jako „jednoczyciel”); z czasem przyjęli oni tytuł mlk — „król Saby”. Za tę zmianę odpowiada najczęściej wiązany z Sabą władca Karib’il Watar (przełom VII/VI w. p.n.e.), którego monumentalne inskrypcje opisują kampanie wojenne przeciw sąsiednim państwom.
Sercem infrastruktury Marib była Wielka Tama. Nie był to mur piętrzący wodę na stałe, lecz ziemny wał kierujący gwałtowne wody monsunowe do sieci kanałów. Jej wymiary rosły przez wieki: rdzeń wału miał ok. 580–650 m długości (zależnie od fazy i sposobu pomiaru), a jego wysokość zwiększano stopniowo z kilku metrów do ok. 14–15 m w okresie późniejszym, himjaryckim. Woda spływała przez dwie kamienne śluzy — północną i południową — do systemu nawadniającego, który obejmował według różnych szacunków nawet ok. 100 km² pól. Monumentalną fazę budowli inskrypcje datują na VIII–VII w. p.n.e., choć prostsze wały i kanały mogły istnieć w tym miejscu znacznie wcześniej, nawet w II tysiącleciu p.n.e.
Skalę przedsięwzięcia oddają inskrypcje naprawcze: według jednej z nich remont wału wymagał 20 000 ludzi i ponad 14 000 wielbłądów. Utrzymanie tamy stawało się coraz trudniejsze wraz z zamulaniem zbiornika — problem, który archeolodzy odczytują dziś z warstw osadów za wałem. Ostateczne przerwanie tamy datuje się na ok. 570–575 r. n.e.; katastrofę tę — jako „powódź Al-Arim” (sajl al-Arim) — wspomina Koran w surze Saba. Nieopodal miasta wznosiła się też świątynia Awwam (lokalnie zwana Mahram Bilkis, „sanktuarium Bilkis”), największy znany kompleks świątynny Arabii Południowej, poświęcony narodowemu bóstwu Sabejczyków, Almakahowi. W 2023 r. UNESCO wpisało tamę, świątynie Awwam i Bar’an oraz pobliskie Sirwah na Listę światowego dziedzictwa jako „Zabytki starożytnego królestwa Saby, Marib” — jednocześnie umieszczając je na liście dziedzictwa zagrożonego z powodu toczącej się w Jemenie wojny.
Powiązanie z Pismem
Najbardziej znane biblijne odniesienie do Saby to wizyta jej władczyni u Salomona. To ją przyciągnęła sława króla i imię Jahwe (PAN):
„A gdy królowa Saby usłyszała o sławie Salomona i o imieniu Pana, przybyła, aby go przez zagadki poddać próbie. Przybyła do Jerozolimy z bardzo wielkim orszakiem, z wielbłądami niosącymi wonności, bardzo dużo złota i drogocenne kamienie” (1 Krl 10,1–2 UBG).
Dary, które przywiozła, to dokładnie te towary, na których stała gospodarka Saby: „Następnie dała królowi sto dwadzieścia talentów złota i bardzo wiele wonności oraz drogocennych kamieni. Nigdy więcej nie przyniesiono tyle wonności, ile królowi Salomonowi dała królowa Saby” (1 Krl 10,10 UBG). Biblia nie podaje jej imienia — „Bilkis” pochodzi z tradycji arabskiej, a „Makeda” z etiopskiej.
Saba (hebr. Szeba) pojawia się w Piśmie także poza tym epizodem — zawsze jako odległa kraina złota i wonności. Izajasz zapowiada karawany z południa: „Przyjdą wszyscy z Szeby, przyniosą złoto i kadzidło i będą głosić chwałę Pana” (Iz 60,6 UBG). Ezechiel wymienia jej kupców: „Kupcy z Szeby i Rama prowadzili z tobą handel. Handlowali w twoich jarmarkach najlepszymi ze wszystkich woni oraz wszelkim drogim kamieniem i złotem” (Ez 27,22 UBG). O kadzidle „z Szeby” mówi też Jeremiasz (Jr 6,20), a o daninie królów Szeby — Psalm 72. Sam Jezus przywołuje tę władczynię jako „królową z Południa”: „Królowa z Południa stanie na sądzie z tym pokoleniem i potępi je, bo przybyła z krańców ziemi, aby słuchać mądrości Salomona” (Mt 12,42 UBG). Biblijny obraz bogatego, handlującego kadzidłem królestwa na dalekim południu zgadza się więc z tym, co o Sabie wiemy z archeologii.
Co pewne, a co dyskutowane
Pewne jest istnienie i charakter królestwa Saby. Marib, Wielka Tama, świątynie i tysiące sabejskich inskrypcji nie budzą wątpliwości — mamy do czynienia z piśmienną, zurbanizowaną cywilizacją o zaawansowanej inżynierii wodnej, która żyła z handlu wonnościami. To realne, materialne tło biblijnych wzmianek o Szebie.
Nie potwierdzona pozostaje natomiast sama wizyta. Żaden zabytek — ani z Jemenu, ani z Izraela — nie wspomina królowej Saby ani jej podróży do Jerozolimy. Co istotne, w tysiącach zachowanych tekstów sabejskich, drobiazgowo wyliczających władców, kampanie i fundacje świątynne, nie ma po niej śladu. Do tego dochodzi napięcie chronologiczne: Salomona umieszcza się zwykle w X w. p.n.e., podczas gdy monumentalny rozkwit Saby, poświadczony inskrypcjami i budowlami, przypada od VIII w. p.n.e. wzwyż. Część badaczy uznaje więc opowieść za literacki obraz oparty na realnych, późniejszych kontaktach handlowych między Lewantem a południem Arabii; inni zwracają uwagę, że sieci wymiany kadzidła i złota mogły łączyć te regiony już wcześniej, zanim powstały monumentalne teksty. Ostrożność jest tu na miejscu — biblijna scena nie jest ani „udowodniona”, ani wykluczona przez znaleziska.
Dyskutowane bywają też szczegóły samej tamy. Źródła podają rozbieżne wymiary (ok. 580 m u jednych autorów, ok. 650 m u innych) oraz różne fazy jej powstawania — to skutek tego, że budowla była wielokrotnie przebudowywana i podwyższana przez blisko tysiąc lat. Wśród sabeologów trwa też spór o naturę boga Almakaha: tradycyjnie uznawany za bóstwo księżycowe, bywa — za Giovannim Garbinim i Jacqueline Pirenne — wiązany także z symboliką solarną i motywem winorośli. Prace archeologiczne w Marib prowadził niemiecki instytut DAI (m.in. Iris Gerlach), a inskrypcje południowoarabskie badała szkoła Alessandry Avanzini z Pizy.
Dlatego status tego tematu pozostaje mieszany: tło (królestwo, tama, handel) jest mocno poświadczone, a konkretny epizod z 1 Księgi Królewskiej — nie.
Znaczenie
Wielka Tama w Marib nie jest dowodem na wizytę królowej u Salomona i nie należy jej tak przedstawiać. Jej znaczenie leży gdzie indziej: pokazuje, że na dalekim południu istniało realne, zamożne, technicznie zaawansowane państwo, dokładnie tego rodzaju, które mogło wysłać królewskie poselstwo z karawaną złota, kamieni i wonności. Biblijna scena przestaje być baśnią o legendarnej krainie, a staje się historycznie prawdopodobnym opisem kontaktu z konkretną, dobrze poświadczoną cywilizacją.
To dobra ilustracja tego, jak archeologia zwykle pracuje z Biblią: rzadko potwierdza pojedyncze wydarzenia, znacznie częściej odtwarza świat, w którym te wydarzenia miałyby sens — jego geografię, gospodarkę i realia. Wartością znaleziska z Marib jest właśnie owo tło: wiarygodność, a nie sensacyjny „dowód”. Warto też pamiętać, że to dziedzictwo jest dziś realnie zagrożone — zabytki Marib ucierpiały w trakcie wojny w Jemenie, co czyni ich dokumentację i ochronę pilnym zadaniem.
Źródła
- Wikipedia (ang.), Marib Dam — wymiary, fazy budowy, datowanie i ostateczne przerwanie tamy, odniesienie do sury Saba: en.wikipedia.org/wiki/Marib_Dam
- National Geographic, „Engineering Marvel” of Queen of Sheba’s City Damaged in Airstrike — wymiary (ok. 650 m / 15 m), inskrypcja o 20 000 ludzi i 14 000 wielbłądów, wypowiedzi Iris Gerlach i Alessandry Avanzini: nationalgeographic.com
- UNESCO World Heritage Centre, Landmarks of the Ancient Kingdom of Saba, Marib (wpis 2023, lista dziedzictwa zagrożonego): whc.unesco.org/en/list/1700/
- Wikipedia (ang.), Temple of Awwam — świątynia Almakaha (Mahram Bilkis), największe sanktuarium Arabii Południowej: en.wikipedia.org/wiki/Temple_of_Awwam
- Wikipedia (ang.), Karib’il Watar — zmiana tytułu z mukarriba na króla, inskrypcje militarne: en.wikipedia.org/wiki/Karib’il_Watar
- Encyclopaedia Britannica, Saba’ (ancient kingdom, Arabia) — dzieje królestwa i handel wonnościami: britannica.com/place/Saba-ancient-kingdom-Arabia
- Biblical Archaeology Society, Sheba on the Front Lines — Saba, tama i zagrożenie zabytków: biblicalarchaeology.org
- Cytaty biblijne: Uwspółcześniona Biblia Gdańska (UBG), 1 Krl 10,1–2.10; Iz 60,6; Ez 27,22; Jr 6,20; Ps 72,10.15; Mt 12,42.