Skrybowie Biblia

Annały Tiglat-Pilesera III — deportacja Galilei i Neftalego

Annały Tiglat-Pilesera III — deportacja Galilei i Neftalego

Autor:

Redakcja Odkryj Biblię

w

W ruinach asyryjskiego pałacu w Kalchu (dzisiejszy Nimrud w Iraku) archeolodzy odnaleźli połamane tabliczki, na których król Tiglat-Pileser III chwali się podbojem krainy nazwanej „Bit-Humria” — dosłownie „dom Omriego”. Dlaczego sto lat po śmierci Omriego Asyryjczycy wciąż tak nazywali całe królestwo Izraela? I co dokładnie stało się, gdy ten sam władca dotarł do Galilei i „całej ziemi Neftalego” z 2 Księgi Królewskiej? Odpowiedź splata gliniane tabliczki z British Museum, warstwę spalenizny w Chasor i jeden z bardziej dramatycznych zwrotów w dziejach północnego Izraela.

Annały Tiglat-Pilesera III — deportacja Galilei i Neftalego
Public domain, via Wikimedia Commons

Czym jest to „odkrycie”

To nie jeden przedmiot, lecz grupa powiązanych tekstów klinowych — inskrypcji królewskich Tiglat-Pilesera III (panował ok. 745–727 p.n.e.), władcy, który uczynił z masowych deportacji stałe narzędzie polityki imperialnej. Badacze dzielą jego napisy na Roczniki (ułożone chronologicznie) i Inskrypcje podsumowujące (grupujące podboje geograficznie). Większość egzemplarzy odkopano w Nimrud — dawnym Kalchu — dziś przechowywane głównie w British Museum. Stan zachowania jest daleki od ideału: część tabliczek to fragmenty złożone z kilku odłamków (np. ND 4301 i ND 4305, połączone w płytę z 58 uszkodzonymi liniami), a oryginał jednej z kluczowych Inskrypcji podsumowujących zaginął już w XIX wieku — zachowały się tylko odpisy z lat 1853–1854. Standardową krytyczną edycją całości jest dziś praca Hayima Tadmora i Shigeo Yamady w serii RINAP 1 (2011, ORACC).

Co dokładnie mówią te teksty o Izraelu? Roczniki stwierdzają: „16 okręgów Bit-Humria [Izraela] zrównałem z ziemią”. Inskrypcja podsumowująca dodaje: „Ziemię Bit-Humria (dom Omriego)… wszystkich jej mieszkańców z ich dobytkiem uprowadziłem do Asyrii. Obalili swojego króla Pekacha (Pa-qa-ha), a ja osadziłem nad nimi Ozeasza (A-ú-si-ʼ) jako króla”. Inny fragment (COS 2.117G) dodaje: „wszystkie jej miasta zrównałem z ziemią, oszczędzając jedynie (odosobnioną) Samarię”.

Niezależnym świadectwem jest sama ziemia. Na tellu Chasor, badanym przez Yigaela Yadina, warstwa Stratum V kończy się wyraźnym poziomem zniszczenia i pożaru. Zvi Gal, autor przeglądu osadnictwa Dolnej Galilei, wykazał gwałtowny spadek liczby zamieszkanych stanowisk na przełomie VIII i VII w. p.n.e. — dokładnie w czasie tej kampanii. W Tel Hadid znaleziono zaś dokumenty z VII w. p.n.e., w których świadkowie transakcji noszą imiona aramejskie i babilońskie, nie jahwistyczne — poszlaka, że miejscową ludność zastąpiono osadnikami z innych części imperium.

Powiązanie z Pismem

Biblijny opis jest bardziej szczegółowy niż zachowane teksty asyryjskie — to z 2 Księgi Królewskiej pochodzi pełna lista podbitych miejscowości:

„Za dni Pekacha, króla Izraela, nadciągnął Tiglat-Pileser, król Asyrii, i zdobył Ijon, Abel-Bet-Maaka, Janoach, Kedesz, Chasor, Gilead i Galileę, i całą ziemię Neftalego, a pojmanych uprowadził do Asyrii” (2 Krl 15,29 UBG).

Werset ten jest niemal lustrzanym odbiciem asyryjskiej frazy o „zrównaniu z ziemią” okręgów Bit-Humria — tyle że podaje nazwy geograficzne, których w uszkodzonych tabliczkach brakuje. Kolejny werset opisuje zmianę na tronie:

„Wtedy Ozeasz, syn Eli, uknuł spisek przeciwko Pekachowi, synowi Remaliasza. Pobił go i zabił, i zaczął królować w jego miejsce w dwudziestym roku Jotama, syna Uzjasza” (2 Krl 15,30 UBG).

Zestawienie z asyryjskim „Obalili swojego króla Pekacha, a ja osadziłem nad nimi Ozeasza” pokazuje dwie perspektywy jednego wydarzenia: Biblia mówi o wewnętrznym spisku, Asyryjczycy przypisują sobie zasługę osadzenia nowego króla — obie zgadzają się co do samego faktu. Deportację Zajordania („Gilead”) opisuje też Księga Kronik, gdzie władca występuje pod drugim, babilońskim imieniem:

„Wtedy Bóg Izraela pobudził ducha Pula, króla Asyrii, i ducha Tiglat-Pilesera, króla Asyrii, i uprowadził Rubenitów i Gadytów oraz połowę pokolenia Manassesa i zaprowadził ich do Chalach, do Chabor, do Hara i do rzeki Gozan; są tam aż do dziś” (1 Krn 5,26 UBG).

Wątek ma też dalszy ciąg literacki. Izajasz zapowiada odwrócenie losu spustoszonej krainy: „Mrok jednak nie będzie taki, jak był w czasie jej ucisku, gdy Bóg dotknął ziemię Zebulona i ziemię Neftalego, ani jak potem, gdy trapił ją przy drodze morskiej za Jordanem, w Galilei pogan” (Iz 9,1 UBG). Tę samą frazę o „ziemi Zabulona i ziemi Neftalego” cytuje potem Mateusz (Mt 4,15), umieszczając tam początek działalności Jezusa. Ziemia wyludniona przez Tiglat-Pilesera i zamieniona w graniczną prowincję z obcymi osadnikami — stąd „Galilea pogan” — stała się siedem wieków później miejscem, gdzie zaczęło się głoszenie Ewangelii.

Co pewne, a co dyskutowane

  • Pewne: kampania Tiglat-Pilesera III przeciw Izraelowi i Zajordaniu w latach 734–732 p.n.e. jest potwierdzona niezależnie przez asyryjskie inskrypcje i przez archeologię — warstwę zniszczenia w Chasor (Stratum V) oraz spadek liczby osad w Dolnej Galilei (Zvi Gal). Nikt z poważnych badaczy nie kwestionuje samego faktu podboju.
  • Pewne: zmiana władzy z Pekacha na Ozeasza przy asyryjskiej ingerencji potwierdzona jest przez Biblię (2 Krl 15,30) i cytowaną wyżej inskrypcję; imię „Ozeasz” odpowiada zapisanej klinowo formie A-ú-si-ʼ.
  • Pewne: Pul z 1 Krn 5,26 i 2 Krl 15,19 to ten sam władca co Tiglat-Pileser III — „Pulu” to jego imię osobiste (lub babilońskie tronowe), przyjęte formalnie po koronacji na króla Babilonu w 729/728 p.n.e.; poświadcza to niezależnie babilońska lista królów i kanon Ptolemeusza.
  • Dyskutowane — pełna lista podbitych miast: wyliczenie z 2 Krl 15,29 pochodzi z tekstu biblijnego; zachowane fragmenty asyryjskie mówią ogólniej o „16 okręgach” i „wszystkich miastach” Bit-Humria bez pełnej listy nazw — to skutek złego stanu tabliczek, nie sprzeczność między źródłami.
  • Dyskutowane — kto obalił Pekacha: wydanie Pritcharda (Ancient Near Eastern Texts) oddaje zdanie jako „oni [Izraelici] obalili swego króla”, część popularnych omówień parafrazuje je jako osobistą zasługę Tiglat-Pilesera. Większość asyriologów przyjmuje wersję pierwszą, zgodną z biblijnym obrazem spisku Ozeasza, przy czym Asyria zatwierdziła i propagandowo wykorzystała tę zmianę.
  • Dyskutowane — zakres deportacji: K. Lawson Younger i Zvi Gal, zestawiając 13 520 jeńców z Roczników z szacowaną populacją Dolnej Galilei (ok. 17 600–18 000 osób), wnioskują o niemal całkowitym wyludnieniu regionu. Inni badacze demografii osadnictwa (m.in. Nadav Naaman, Ran Zadok) zwracają uwagę, że asyryjska praktyka rzadko usuwała miejscową ludność w stu procentach — dokładny odsetek to kwestia szacunków. Niepewne pozostają też granice nowych prowincji (Megiddo, jednostka w Zajordaniu), rekonstruowane pośrednio.

Znaczenie

Największa wartość tych tekstów polega na tym, że pokazują wydarzenie z 2 Krl 15,29 z drugiej strony frontu — oczami najeźdźcy, który nie miał interesu w upiększaniu relacji na korzyść Izraela, a mimo to potwierdza te same fakty: podbój, deportację, zmianę władcy. To rzadka sytuacja, w której biblijna kronika i propagandowa inskrypcja wrogiego imperium opisują ten sam ciąg wydarzeń z dwóch niezależnych punktów widzenia, nie przecząc sobie co do istoty sprawy.

Znaczenie ma też skala i metoda: Tiglat-Pileser III był pierwszym asyryjskim władcą, który uczynił z masowego przesiedlania systematyczne narzędzie rządzenia, kontynuowane przez następców aż po upadek Samarii w 722 p.n.e. Deportacja Galilei i Neftalego była pierwszym aktem tego samego dramatu, który dwadzieścia kilka lat później zakończy istnienie królestwa Izraela. Archeologia — opustoszała Dolna Galilea, spalone mury Chasor, obce imiona w dokumentach z Tel Hadid — nadaje temu materialny wymiar. A to, że ta sama „Galilea pogan” stała się wieki później miejscem działalności Jezusa, pokazuje, jak odległe w czasie fragmenty biblijnej narracji splatają się wokół jednej krainy.

Źródła

Więcej wpisów