Skrybowie Biblia

Stela z Tell al-Rimah — trybut Joasza z Samarii

Stela z Tell al-Rimah — trybut Joasza z Samarii

Autor:

Redakcja Odkryj Biblię

w

Kamienna stela z rzeźbą asyryjskiego króla i klinowym napisem biegnącym w poprzek jego szaty — cóż takiego mogła zapisać, by dwa i pół tysiąca lat później stać się jednym z rzadkich pozabiblijnych śladów istnienia izraelskiego króla? W 1967 roku w irackim kopcu Tell al-Rimah archeolodzy natrafili na taki tekst — a w nim imię „Joasza Samaryjczyka”. Czy to ten sam Joasz (Jehoasz), syn Jehoachaza, o którym mówi 2 Księga Królewska?

Stela z Tell al-Rimah — trybut Joasza z Samarii
Fot. Osama Shukir Muhammed Amin FRCP(Glasg), CC BY-SA 4.0, via Wikimedia Commons

Czym jest to „odkrycie”

Wiosną 1967 roku brytyjski archeolog David Oates, prowadzący wykopaliska w Tell al-Rimah w północnym Iraku (region Sindżar, niedaleko starożytnej Niniwy), odsłonił wnętrze małej neoasyryjskiej świątyni. Przy podeście ołtarzowym, w miejscu bez precedensu wśród innych znalezisk tego typu, stała niemal nienaruszona stela z wapienia — kamienna płyta z wyobrażeniem króla i napisem klinowym.

Stela ma około 130 cm wysokości i 69 cm szerokości. Przedstawia władcę asyryjskiego nieco mniejszego niż naturalnej wielkości, a inskrypcja liczy dwadzieścia jeden linii tekstu biegnących w poprzek jego szaty. Dziewięć spośród tych linii zostało w starożytności celowo wyskrobanych — mimo uszkodzenia wciąż dają się odczytać. Wymazany fragment nosił imię Nergal-eresza, gubernatora prowincji Rasappa, który zlecił wykonanie steli w imieniu swojego króla; imię usunięto najpewniej po jego upadku z łask na dworze. To rzadki, namacalny ślad politycznej czystki sprzed niemal trzech tysięcy lat.

Napis identyfikuje głównego bohatera jako Adad-nirari III, króla Asyrii (panował ok. 811–783 p.n.e.). Tekst otwiera inwokacja do boga burzy Adada, po czym król tytułuje się „potężnym królem, królem świata, królem Asyrii” i opisuje kampanię na zachód: zebrał rydwany, wojsko i obozowiska i w ciągu jednego roku podporządkował sobie „całą krainę Amurru i Chatti” — czyli Syrię i Lewant. Dalej wymienia otrzymany trybut: dwa tysiące talentów srebra, tysiąc talentów miedzi, dwa tysiące talentów żelaza, trzy tysiące szat lnianych z kolorowym obszyciem — a wśród płacących władców pada zdanie: „otrzymałem trybut od Joasza Samaryjczyka, władcy Tyru i władcy Sydonu”.

To pierwsza w historii klinowa wzmianka o „Samarii” pod tą właśnie nazwą (asyr. Samerina) oraz — obok Czarnego Obelisku Salmanasara III, wspominającego Jehu — jeden z nielicznych zapisów imienia konkretnego króla Izraela w źródle spoza Biblii. Stela znajduje się dziś w Muzeum Irackim w Bagdadzie (nr inw. IM 70543). Pierwszą publikację naukową tekstu przygotowała Stephanie Page w 1968 r. na łamach czasopisma „Iraq”; do korpusu inskrypcji asyryjskich włączył ją A. Kirk Grayson (RIMA 3, tekst A.0.104.7), a angielski przekład opublikował m.in. K. Lawson Younger w zbiorze „Context of Scripture”.

Powiązanie z Pismem

Temat prowadzi wprost do 2 Księgi Królewskiej 13, gdzie opisane są rządy dwóch kolejnych królów Izraela: Jehoachaza i jego syna Jehoasza (Joasza). Za panowania Jehoachaza Izrael cierpiał pod naciskiem Aramu (Syrii): „I zapalił się gniew Pana przeciw Izraelowi, i wydał go w rękę Chazaela, króla Syrii, i w rękę Ben-Hadada, syna Chazaela, po wszystkie ich dni” (2 Krl 13,3 UBG). Gdy jednak król błagał o pomoc, Pan zareagował: „I Pan dał Izraelowi wybawcę, tak że wyszli spod ręki Syryjczyków, i synowie Izraela mieszkali w swoich namiotach jak dawniej” (2 Krl 13,5 UBG).

Tekst biblijny nie mówi wprost, kim był ów „wybawca” — i to właśnie w tym miejscu historycy sięgają po stelę z Tell al-Rimah. Kampanie Adad-nirari III na zachodzie osłabiły królestwo Aram-Damaszek na tyle, że Izrael zyskał okres oddechu i mógł odzyskać utracone terytoria. Widać to już w dalszych wersetach tego samego rozdziału, opisujących następcę Jehoachaza — Jehoasza: „Jehoasz, syn Jehoachaza, znowu odebrał z ręki Ben-Hadada, syna Chazaela, te miasta, które podczas wojny ten zabrał z ręki jego ojca Jehoachaza. Joasz pokonał go trzy razy i odzyskał miasta Izraela” (2 Krl 13,25 UBG).

Co istotne, władca Damaszku wymieniony w tekście asyryjskim jako „Mari” (co w języku aramejskim znaczy po prostu „mój pan” — zapewne tytuł, a nie imię własne) jest przez większość badaczy utożsamiany właśnie z Ben-Hadadem III, synem Chazaela — tym samym, którego pokonał Jehoasz w biblijnej relacji. Sama stela nie opisuje bitwy między Aramem a Asyrią — mówi jedynie o zebranym trybucie — ale inne inskrypcje Adad-nirari III (m.in. tzw. stela z Saba’a) potwierdzają, że władca Damaszku został zmuszony do uległości. Jehoasz Samaryjczyk, wymieniony w tym samym akapicie co Tyr i Sydon, płacił trybut temu samemu asyryjskiemu królowi — najwyraźniej licząc, że lepiej opłacić się mocarstwu z północy niż dalej znosić ucisk słabnącego, lecz wciąż groźnego sąsiada z Damaszku.

Co pewne, a co dyskutowane

  • Pewne: stela została odkryta w 1967 roku w Tell al-Rimah przez ekspedycję Davida Oatesa, znajdowała się w cella niewielkiej neoasyryjskiej świątyni i dziś przechowywana jest w Muzeum Irackim w Bagdadzie (IM 70543).
  • Pewne: inskrypcja wymienia „Joasza Samaryjczyka” (akad. Iuʾasu māt Samerināya) obok władców Tyru i Sydonu jako płatników trybutu na rzecz Adad-nirari III — to pierwsze klinowe użycie nazwy „Samaria” w odniesieniu do Królestwa Izraela.
  • Pewne: tekst został wystawiony przez Nergal-eresza, gubernatora prowincji Rasappa, a jego imię zostało później celowo wyskrobane — ślad politycznego upadku tego urzędnika, choć wciąż czytelny.
  • Dyskutowane — data: większość badaczy datuje trybut Joasza na ok. 796 r. p.n.e. (kampania przeciw Manṣuate wg asyryjskiego kanonu eponimów), inni wiążą go z wcześniejszymi latami tej samej dekady (803–802 p.n.e., kampanie „przeciw Baʾali” i „przeciw wybrzeżu morskiemu”). Różnica wynika z tego, że stela sama w sobie nie podaje roku — wiąże się ją z szerszym okresem zachodnich kampanii Adad-nirari III (ok. 805–796 p.n.e.), a nie z jednym, precyzyjnie ustalonym rokiem.
  • Dyskutowane — tożsamość „wybawcy”: utożsamienie biblijnego „wybawcy” z 2 Krl 13,5 z Adad-nirari III (lub ogólniej z presją Asyrii na Aram) jest szeroko przyjmowaną hipotezą wśród historyków i komentatorów (odwołują się do niej m.in. autorzy prac o synchronizacji chronologii biblijnej z asyryjską), lecz sam tekst biblijny nie nazywa wybawcy po imieniu. Część komentatorów wskazuje alternatywnie na późniejszych władców izraelskich (jak Jeroboam II) jako na tych, za sprawą których „ucisk” faktycznie ustąpił — traktując rolę Asyrii jako czynnik pośredni, a nie bezpośrednią odpowiedź na modlitwę Jehoachaza.
  • Dyskutowane — identyfikacja „Mariʾ” z Damaszku: uczeni w większości zgadzają się, że tytuł „Mariʾ” w tekstach Adad-nirari III odnosi się do Ben-Hadada III, syna Chazaela, znanego z 2 Krl 13,24-25, ale ponieważ „Mariʾ” to tytuł („mój pan”), a nie zapisane wprost imię własne, pewność tej identyfikacji opiera się na zbieżności chronologicznej i kontekstowej, a nie na bezpośrednim zapisie imienia.

Znaczenie

Stela z Tell al-Rimah nie opowiada wielkiej bitwy ani cudu — jest suchym zapisem administracyjnym, listą trybutów. Właśnie dlatego jest tak cenna: nie miała nikogo przekonywać ani niczego udowadniać, po prostu odnotowywała fakty gospodarczo-polityczne ważne dla asyryjskiej kancelarii. A mimo to wpisuje się dokładnie w tło, jakie rysuje 2 Księga Królewska — słabnący Aram, zagrożony Izrael i pojawienie się nowego, potężnego gracza znad Tygrysu i Eufratu.

Inskrypcja dostarcza też twardego punktu zaczepienia dla chronologii: skoro Jehoasz z Izraela płacił trybut Adad-nirari III w połowie lat 90. VIII wieku p.n.e., to jego panowanie (i panowanie poprzedzającego go Jehoachaza) można wiązać z konkretnym, dobrze udokumentowanym oknem czasowym w historii Asyrii — a to z kolei pomaga w datowaniu wcześniejszych i późniejszych królów Izraela i Judy.

Wreszcie stela pokazuje coś, co łatwo przeoczyć, czytając same rozdziały o królach: że o losach regionu decydowali nie tylko monarchowie, ale i potężni gubernatorzy prowincji, tacy jak Nergal-eresz — ludzie, którzy w imieniu słabszych władców Asyrii budowali imperialny system trybutów. Z takiego systemu — a nie z pojedynczej bitwy — wyrosła chwilowa ulga, jaką Izrael odczuł za dni Jehoachaza i Jehoasza, zanim kilkadziesiąt lat później Asyria, pod wodzą Tiglat-Pilesera III, wróciła w te same strony już nie po trybut, lecz by podbić i deportować.

Źródła

Więcej wpisów