Egipski oficer ściga w aktach dwóch zbiegłych sług, którzy uciekli na wschód, w stronę pustyni. W innym papirusie z tej samej szuflady strażnicy graniczni raportują, że przepuścili koczowników z Edomu do wewnątrz Egiptu — nie wbrew przepisom, lecz za zgodą faraona, „aby ocalić ich i ich bydło przy życiu”. Oba teksty spisano w tym samym stuleciu, na tej samej granicy, którą — według Księgi Wyjścia — przekraczał lud Izraela. Co dokładnie mówią te papirusy i na ile obraz silnie strzeżonej granicy egipsko-kananejskiej pasuje do biblijnej opowieści o ucieczce z Egiptu?
Czym jest to „odkrycie”
Nazwa „Papirusy Anastasi” odnosi się do grupy egipskich zwojów, które nabył od miejscowych poszukiwaczy szwedzko-norweski dyplomata i kolekcjoner Giovanni Anastasi, a w 1839 roku sprzedał British Museum, gdzie przechowywane są do dziś (nr EA 10244 i EA 10245). Powstały pod koniec XIII w. p.n.e., za XIX dynastii — łączy się je z panowaniem Merenptaha i Setiego II, tuż po Ramzesie II. Większość z nich to nie oryginalne, jednorazowe listy urzędowe, lecz tzw. Late Egyptian Miscellanies — zbiory wzorcowych tekstów, którymi w szkołach pisarskich ćwiczono uczniów w urzędniczym stylu korespondencji. Kopiowano w nich autentyczne raporty graniczne, więc treść — nawet jeśli zachowany egzemplarz jest kopią szkolną — odzwierciedla realne procedury administracji.
Papirus Anastasi V zawiera list urzędnika wysłanego z pałacu, który tropi dwóch zbiegłych sług (egipskie słowo oznacza zarówno „sługę”, jak i „niewolnika”). Gdy pościg dociera do muru granicznego w Czeku (Wadi Tumilat we wschodniej delcie Nilu), strażnicy informują, że zwiadowcy widzieli zbiegów przechodzących na północ od twierdzy „Migdol Setiego-Merenptaha” — uciekinierzy zdążyli już minąć umocnienia, kierując się ku pustyni. List urywa się typowo dla takich raportów: pościg utknął na granicy.
Papirus Anastasi VI opisuje sytuację odwrotną — nie ucieczkę z Egiptu, lecz wpuszczenie do niego. Urzędnicy graniczni z twierdzy „Merenptah-hotep-hir-Maat” w Czeku raportują przełożonym, że przepuścili plemiona Szasu z krainy Edom przez fortecę aż do „stawów Pi-Atum” (Pitom), by w czasie suszy czy głodu „ocalić ich przy życiu, a także ich bydło, z woli faraona”. To krótka notatka, ale konkretna: podaje nazwę fortecy, cel podróży, przyczynę i zgodę władcy. Szasu to egipskie określenie zbiorcze koczowniczych pasterzy z Kanaanu i Transjordanii — wzmianka o „Szasu z Edom” to jedno z najwcześniejszych świadectw samej nazwy Edom.
Oba teksty osadzone są w tym samym krajobrazie: wschodnią granicę Egiptu strzegł ciąg twierdz i studni wzdłuż „drogi Horusa” — głównego szlaku wojskowego biegnącego wzdłuż wybrzeża Synaju ku Kanaanowi, znanego z reliefu Setiego I w Karnaku. Granica nie była szczelną zaporą — przepuszczano przez nią pasterzy i kupców — ale każde przejście rejestrowano i wymagało zgody urzędników, a w razie potrzeby uruchamiano formalny pościg za tymi, którzy przekroczyli ją bez pozwolenia.
Powiązanie z Pismem
Księga Wyjścia otwiera opowieść o ucisku Izraela w tym regionie granicznym: „Ustanowiono więc nad nimi nadzorców, aby ich gnębili ciężarami. I lud Izraela zbudował dla faraona miasta na składy: Pitom i Ramzes” (Wj 1,11 UBG). Pitom to ten sam „Pi-Atum”, do którego stawów — według Anastasi VI — pasterze Szasu prowadzili stada. Nazwa regionu Czeku, gdzie leżało Pitom i twierdza Migdol z Anastasi V, odpowiada fonetycznie hebrajskiemu Sukkot — pierwszemu miejscu postoju Izraelitów po wyjściu z Egiptu: „Wyruszyli z Sukkot i rozbili obóz w Etam, na skraju pustyni” (Wj 13,20 UBG).
Dalszy fragment trasy z Księgi Liczb prowadzi jeszcze bliżej: „Wyruszyli z Etam i wrócili do Pi-Hachirot, które leży naprzeciw Baal-Sefon, i rozbili obóz przed Migdol” (Lb 33,7 UBG; por. Wj 14,2). Migdol to egipskie słowo oznaczające „wieżę, fortecę” — takich strażnic na granicy było wiele, a jedna nosiła imię władcy o tytulaturze „Seti-Merenptah”.
Najbardziej wymowne jest zdanie poprzedzające całą trasę: „Bóg nie prowadził go drogą przez ziemię Filistynów, chociaż była bliższa. Bóg bowiem powiedział: Żeby lud na widok wojny nie żałował i nie wrócił do Egiptu” (Wj 13,17 UBG). „Droga przez ziemię Filistynów” to najprawdopodobniej owa nadmorska „droga Horusa” — ufortyfikowany szlak znany z reliefu Setiego I i z omawianych papirusów. Biblia opisuje ją jako trasę, na której lud „zobaczyłby wojnę” — garnizony i patrole dokładnie takie, jakie opisują urzędnicy w Anastasi V, ścigający zbiegów aż po Migdol. Nie bez znaczenia jest wcześniejszy epizod z życia Mojżesza, który sam był zbiegiem: „Mojżesz uciekł przed faraonem i zamieszkał w ziemi Midian” (Wj 2,15 UBG). Ucieczka na wschód była dobrze znanym scenariuszem, z którym egipska administracja regularnie się mierzyła.
Co pewne, a co dyskutowane
- Pewne: oba papirusy są autentycznymi, dobrze zachowanymi tekstami z końca XIII w. p.n.e., przechowywanymi w British Museum i wielokrotnie tłumaczonymi (m.in. przez Alana Gardinera w Late-Egyptian Miscellanies, 1937). Ich ogólny sens — pościg za zbiegami i przepuszczenie pasterzy Szasu do stawów Pitom — nie budzi wątpliwości translatorskich.
- Pewne: region Czeku (Wadi Tumilat) był silnie strzeżoną strefą graniczną z systemem fortec i punktów kontrolnych — granica egipsko-kananejska funkcjonowała tak, jak opisuje Księga Wyjścia: jako obszar kontrolowanego, nie swobodnego przejścia.
- Dyskutowane — datowanie: badacze spierają się, czy incydent z Szasu w Anastasi VI datować na 8. rok Merenptaha (ok. 1205 r. p.n.e.), czy na wczesne lata Setiego II — obaj nosili w tytulaturze imię „Seti-Merenptah”, a papirus jako szkolna kopia mógł powstać później niż opisywane wydarzenie. Podobnie twierdzę „Migdol Setiego-Merenptaha” z Anastasi V część łączy z Setim I, część z Setim II.
- Dyskutowane — lokalizacja Pitom: archeolodzy spierają się, czy Pitom to Tell el-Maskhuta (identyfikacja Naville’a, 1883 r.) czy leżący kilkanaście km dalej Tell el-Retaba — oba dały inskrypcje kultu Atuma, więc nazwa mogła z czasem „wędrować” między ośrodkami.
- Dyskutowane — status dokumentów: jako szkolne wzory listów, oba teksty mogły być kopiowane wielokrotnie jako ćwiczenie stylistyczne, nie zachowany oryginał konkretnej depeszy — nie podważa to ich wartości jako świadectwa procedur, ale każe ostrożnie traktować drobne szczegóły.
- Zastrzeżenie: żaden z papirusów nie wspomina Izraelitów ani Mojżesza — „Szasu” to ogólne określenie koczowniczych pasterzy z Kanaanu. Wartość tych tekstów to pokazanie tła i mechanizmów granicznych epoki, nie potwierdzenie wydarzeń z Wyjścia.
Status określamy jako mieszany: papirusy są bezspornie autentyczne, ale ich datowanie, lokalizacja wspomnianych miejsc i charakter dokumentów (oryginał kontra szkolna kopia) pozostają przedmiotem dyskusji, a powiązanie z Wyjściem ma charakter ilustracyjny, nie dowodowy.
Znaczenie
Papirusy Anastasi V i VI nie wspominają Izraela, ale pokazują, jak funkcjonowała granica, przez którą — według Biblii — przechodzili patriarchowie, Józef, a później cały lud w drodze z Egiptu. Przekraczanie granicy było możliwe, lecz ściśle nadzorowane; pasterze z terenów sąsiadujących z Kanaanem (w tym z Edomu) wchodzili do Egiptu w czasie niedostatku, za zgodą władz, w poszukiwaniu wody i pastwisk — podobnie jak w opowieści o Jakubie schodzącym do Egiptu w czasie głodu; a ucieczka na wschód, ku pustyni i Synajowi, była realnym, powtarzalnym zjawiskiem, na które administracja miała gotowe procedury pościgowe.
Taki rodzaj świadectwa — nie efektowny pomnik, lecz zwykła korespondencja urzędnicza — bywa najbardziej wiarygodny w rekonstrukcji codzienności. Papirusy nie „dowodzą” Wyjścia, ale potwierdzają, że opisana w Biblii geografia (Pitom, Sukkot/Czeku, Migdol), logika strzeżonej granicy i sama możliwość wędrówki ludów między Kanaanem a Egiptem odpowiadają realiom znanym z niezależnych źródeł egipskich tego okresu. Tło biblijnej opowieści jest tłem historycznie rozpoznawalnym, nawet jeśli sama opowieść pozostaje przedmiotem wiary, nie archeologii.
Źródła
- British Museum — karty katalogowe Papirusu Anastasi V (nr EA 10244) i VI (nr EA 10245), Late Egyptian Miscellanies, XIX dynastia: britishmuseum.org (Anastasi V), britishmuseum.org (Anastasi VI).
- Center for Online Judaic Studies (COJS) — tłumaczenie Papirusu Anastasi V, pościg przez Czeku i Migdol Setiego-Merenptaha: cojs.org.
- The Past — „The Shasu and Egypt”, o koczownikach Szasu i wzmiance o Edomie w Anastasi VI: the-past.com.
- Wikipedia — hasła „Pithom” (spór Tell el-Maskhuta / Tell el-Retaba) i „Migdol” (forty graniczne, Anastasi V, droga Horusa): en.wikipedia.org/wiki/Pithom, en.wikipedia.org/wiki/Migdol.
- TheTorah.com — „What We Know about the Egyptian Places Mentioned in Exodus”, identyfikacje Pitom, Sukkot/Czeku i Ramzes: thetorah.com.
- Alan H. Gardiner, Late-Egyptian Miscellanies (Bibliotheca Aegyptiaca VII, 1937) — krytyczne wydanie tekstów Papirusów Anastasi, w tym V i VI.
- Cytaty biblijne: Uwspółcześniona Biblia Gdańska (UBG), Wj 1,11; Wj 2,15; Wj 13,17.20; Wj 14,2; Lb 33,7.