W ostatnim dniu wykopalisk latem 2005 roku, w murze zwykłego budynku w judejskiej Szefeli, natrafiono na ciężki wapienny głaz. Kiedy go obrócono, okazało się, że blisko trzy tysiące lat temu ktoś wyrył na nim wszystkie litery alfabetu. Czy to znaczy, że w epoce, którą Biblia wiąże z Dawidem i Salomonem, w prowincjonalnych osadach uczono się pisać? A jeśli tak — co ten kamień faktycznie rozstrzyga, a czego nie dowodzi?
Czym jest to „odkrycie”
Abecedariusz — to ćwiczebny lub pamięciowy zapis liter alfabetu w kolejności, coś w rodzaju starożytnego „elementarza”. Kamień z Tel Zajit (hebr. Zejta, dolina Guwrin, ok. 50 km na południowy zachód od Jerozolimy) jest jednym z najważniejszych takich zabytków epoki żelaza, ponieważ zawiera pełny, 22-literowy alfabet zachodniosemicki i pochodzi z dobrze datowanej, nienaruszonej warstwy archeologicznej.
- Znalezienie: 15 lipca 2005, w ostatnim dniu sezonu, przez wolontariusza Dana Rypmę; wykopaliskami kierował Ron E. Tappy z Pittsburgh Theological Seminary.
- Kontekst: głaz był wtórnie wmurowany w ścianę budowli. Warstwa (żelazna epoka IIA) datowana jest na połowę X w. p.n.e. — to kluczowe, bo daje inskrypcji pewny grunt stratygraficzny, a nie tylko szacunek z rynku antykwarycznego.
- Sam obiekt: wapienny blok o masie ok. 17 kg (38 funtów), wymiary ok. 37,5 × 27 × 15,7 cm. Na jednej stronie wyryto dwie linie liter, a na odwrocie wykuto misowate wgłębienie (poj. ok. 1,8 litra) — pierwotne przeznaczenie kamienia nie jest pewne.
- Treść: w pierwszej linii mieści się 18 liter (od alef do cade), w drugiej pozostałe cztery (od kof do taw), a dalej dwa zagadkowe zygzakowate znaki.
Pismo przeanalizował epigrafik ekspedycji P. Kyle McCarter Jr. (Johns Hopkins University), a wyniki opublikowano w Bulletin of the American Schools of Oriental Research (nr 344, 2006) oraz w tomie zbiorowym Literate Culture and Tenth-Century Canaan: The Tel Zayit Abecedary in Context (red. R. E. Tappy, P. K. McCarter Jr., 2008). Kamień znajduje się w gestii Izraelskiego Urzędu ds. Starożytności (IAA) i nie jest eksponowany publicznie.
Najciekawsza jest niestandardowa kolejność liter. Względem znanego nam porządku alfabetu abecedariusz z Tel Zajit różni się w trzech miejscach: waw stoi przed he, het przed zajin (tak samo jak we wcześniejszym abecedariuszu z Izbet Sarta), a lamed przed kaf. Tę ostatnią zamianę skryba najwyraźniej sam zauważył — i przekreślił ją znakiem w kształcie litery X. Właśnie ten „błąd i poprawka” podpowiada wielu badaczom, że mamy do czynienia z ćwiczeniem uczniowskim, śladem realnego procesu nauczania pisma.
Powiązanie z Pismem
Kamień z Tel Zajit nie wspomina o żadnej postaci biblijnej ani wydarzeniu. Jego związek z Pismem jest pośredni, ale istotny: dotyczy samej możliwości pisania i uczenia się liter w czasach i regionie, o których mówi Biblia. Księga Powtórzonego Prawa zakłada bowiem społeczność, w której słowo pisane jest częścią codziennej pobożności.
W szóstym rozdziale, tuż po wyznaniu wiary „Szema”, pada nakaz przekazywania słów Bożych i zapisywania ich:
„Słuchaj, Izraelu! Pan, nasz Bóg, Pan jest jeden. Będziesz miłował Pana, swego Boga, całym swym sercem, całą swą duszą i z całej swej siły” (Pwt 6,4-5 UBG).
„I będziesz je często przypominał swoim synom i rozmawiał o nich, przebywając w swoim domu, idąc drogą, kładąc się i wstając. (…) Wypiszesz je też na odrzwiach swego domu i na swoich bramach” (Pwt 6,7.9 UBG).
To nakaz Jahwe (PAN) zakładający, że przynajmniej część ludu potrafi te słowa „wypisać”. Podobnie mówi prawo o królu, który ma własnoręcznie sporządzić odpis prawa: „A gdy już zasiądzie na swym królewskim tronie, napisze sobie w księdze odpis tego prawa od kapłanów Lewitów” (Pwt 17,18 UBG). Piśmienność pojawia się też mimochodem w narracji — jak w scenie, gdy Gedeon „schwytał młodzieńca spośród mieszkańców Sukkot”, a ten „spisał mu książąt Sukkot i jego starszych, siedemdziesięciu siedmiu mężczyzn” (Sdz 8,14 UBG). Zwykły młodzieniec z niedużej miejscowości potrafi zapisać listę imion.
Abecedariusz z Tel Zajit dobrze pasuje do takiego tła: pokazuje, że w X w. p.n.e. w judejskiej Szefeli ktoś ćwiczył alfabet — a więc alfabetyczne pismo i jego nauka nie były wyłączną własnością nadmorskich miast fenickich.
Co pewne, a co dyskutowane
Względnie pewne:
- Datowanie i kontekst. Kamień pochodzi z zamkniętej warstwy X w. p.n.e. — to jeden z najlepiej udokumentowanych pełnych abecedariuszy tej epoki z terenu Izraela/Judy.
- Pełny alfabet. Zapisano wszystkie 22 litery, w porządku odbiegającym od późniejszego standardu w trzech miejscach; przekreślona zamiana lamed/kaf wskazuje na charakter ćwiczeniowy.
- Świadectwo kultury skrybów. Sam fakt istnienia takiego ćwiczenia dowodzi, że umiejętność pisma alfabetycznego docierała w głąb lądu, poza wybrzeże.
Realnie dyskutowane:
- Fenickie czy „przejściowe”? McCarter uznał pismo za przejściowe — między dojrzałym pismem fenickim a późniejszym, odrębnym pismem hebrajskim. Z tym polemizuje m.in. Christopher Rollston, według którego litery są jeszcze w pełni fenickie, więc kamień nie stanowi dowodu na wykształcone, odrębne pismo hebrajskie w X w.
- Czyja to osada? Tappy wiązał Tel Zajit z pograniczem wczesnego Królestwa Judy. Israel Finkelstein i inni kwestionują tę atrybucję na gruncie archeologicznym i paleograficznym, wskazując, że przynależność kulturowa miejsca (judejska, fenicka nadmorska czy filistyńsko-kananejska) nie jest przesądzona.
- Co to dowodzi o piśmienności? Pojedynczy abecedariusz nie dowodzi powszechnej umiejętności czytania i pisania ani rozbudowanej biurokracji państwowej. Rollston przestrzega, że jeden zabytek to za mało, by mówić o „izraelskiej piśmienności” jako zjawisku masowym.
- Napis dodatkowy. Część badaczy odczytuje przy abecedariuszu krótki ciąg ʿ-z-r (możliwe imię lub słowo „pomoc”), co pozostaje niepewne.
Rzetelniej więc powiedzieć, że kamień z Tel Zajit uwiarygadnia obraz świata, w którym pismo istnieje i jest nauczane — niż że „udowadnia” konkretne wydarzenia biblijne czy istnienie scentralizowanego państwa Salomona.
Znaczenie
Znaczenie tego znaleziska jest przede wszystkim kulturowe i historyczne. Debata o X w. p.n.e. — epoce tzw. monarchii zjednoczonej — od dawna toczy się między badaczami skłonnymi widzieć tam realne państwo z aparatem skrybów a tymi, którzy widzą luźniejsze, słabo piśmienne społeczności. Abecedariusz z Tel Zajit nie kończy tego sporu, ale dokłada do niego twardy, datowany dowód: ktoś w judejskiej Szefeli ćwiczył cały alfabet, w porządku bliskim (choć nie tożsamym) temu, który znamy z Biblii.
Dla czytelnika Pisma płynie stąd wniosek ostrożny, ale mocny. Nakaz z Księgi Powtórzonego Prawa, by słowa Boże „wypisać na odrzwiach domu i na bramach” oraz „często przypominać synom”, nie jest anachronizmem wprojektowanym w niepiśmienną epokę. Kultura, w której powstawał i był przekazywany tekst biblijny, dysponowała alfabetem, skrybami i praktyką nauczania liter — a materialnym śladem tej praktyki jest właśnie siedemnastokilogramowy kamień z Tel Zajit.
Zabytek uczy przy tym pokory: pokazuje, jak wiele zależy od odczytania kształtu liter i interpretacji warstwy — i jak łatwo z jednego przedmiotu wyciągnąć więcej, niż on sam udźwignie.
Źródła
- Wikipedia — „Tel Zayit abecedary / Zayit Stone”: przegląd okoliczności odkrycia, wymiarów, kolejności liter i sporu o przynależność kulturową (punkt startowy, sprawdzany dalej).
- P. K. McCarter, R. E. Tappy i in., „An Abecedary of the Mid-Tenth Century B.C.E. from the Judaean Shephelah”, BASOR 344 (2006): pierwotna publikacja naukowa z analizą paleograficzną.
- R. E. Tappy, P. K. McCarter Jr. (red.), Literate Culture and Tenth-Century Canaan: The Tel Zayit Abecedary in Context (Eisenbrauns, 2008): tom zbiorowy poświęcony inskrypcji i jej kontekstowi.
- Ch. Rollston, „The Phoenician Script of the Tel Zayit Abecedary and Putative Evidence for Israelite Literacy”: głos polemiczny — pismo jako w pełni fenickie i ograniczenia wniosków o piśmienności.
- Biblical Archaeology Society, „Early Inscriptions from the Time of David and Solomon”: kontekst X w. p.n.e.
- TheTorah.com, „Pe before Ayin in Biblical Pre-Exilic Acrostics”: tło do zagadnienia niestandardowej kolejności liter w abecedariuszach.
- Cytaty biblijne: Uwspółcześniona Biblia Gdańska (UBG), Pwt 6,4-5.7.9; Pwt 17,18; Sdz 8,14.