Skrybowie Biblia

Papirusy z Wadi Murabba’at — najstarszy papirus hebrajski

Papirusy z Wadi Murabba'at — najstarszy papirus hebrajski

Autor:

Redakcja Odkryj Biblię

w

W 1952 roku, w stromych klifach nad suchym korytem Wadi Murabba’at, kilkanaście kilometrów na południe od Qumran, archeolodzy zbadali jaskinie, do których rok wcześniej dotarli już poszukujący zysku Beduini. Wśród znalezisk był strzęp papirusu zapisany dwukrotnie — ktoś w starożytności zmył wcześniejszy tekst i naniósł nowy. Skąd wiadomo, że to jeden z najstarszych zapisów w piśmie hebrajskim, i co robiły w tych samych jaskiniach fragmenty zwoju Izajasza oraz listy podyktowane przez przywódcę powstania Bar Kochby?

Czym jest to „odkrycie”

Wadi Murabba’at to wąwóz w Pustyni Judzkiej, którym sezonowy potok spływa od okolic Betlejem i twierdzy Herodion ku Morzu Martwemu, około 15–18 km na południe od Kumran. Jesienią 1951 roku Beduini z plemienia Ta’amira — ci sami, którzy wcześniej natrafili na zwoje w Qumran — spenetrowali tamtejsze jaskinie w poszukiwaniu znalezisk na sprzedaż. Gdy wieść o ich wartości dotarła do archeologów, między 21 stycznia a 3 marca 1952 roku systematyczne badania czterech jaskiń przeprowadzili G. Lankester Harding, dyrektor jordańskiego Departamentu Starożytności, oraz o. Roland de Vaux z jerozolimskiej École Biblique (ten sam zespół, co w Qumran). Piątą jaskinię odnalazł w 1968 roku Pessach Bar-Adon.

Łącznie z jaskiń Murabba’at pochodzi około 170 rękopisów i mnóstwo przedmiotów codziennych — tkaniny, sznury, kosze, sandały, monety (nabatejskie drachmy, rzymskie denary, tetradrachmy Trajana) oraz militaria. Większość tekstów, w tym niemal wszystkie dokumenty prawne, pochodzi z okresu powstania Bar Kochby (132–135 n.e.) — to umowy sprzedaży ziemi, kontrakty małżeńskie, potwierdzenia długów i akt rozwodowy. Wśród nich są też listy dyktowane przez samego przywódcę powstania, podpisane „Szimon ben Kosiba, Nasi Israel” („książę Izraela”) i adresowane do Jehoszuy ben Galgoli, dowódcy twierdzy Herodion — dzięki nim wiadomo, że prawdziwe imię przywódcy brzmiało ben Kosiba, a „Bar Kochba” („syn gwiazdy”) było mesjańskim przydomkiem nadanym mu później.

Najstarszym i najbardziej wyjątkowym znaleziskiem pozostaje jednak niewielki, poszarpany papirus o wymiarach około 18 na 9 cm, znany w literaturze jako Mur 17. Użyto go dwukrotnie. Pierwotnie zawierał list — zachowany fragment brzmi mniej więcej: „…-iasz mówi do ciebie: posłałem z wielką troską zapytać o pomyślność twojego domu…”. Gdy ten tekst spłukano, papirus posłużył ponownie, do spisania listy męskich imion z liczbami: Nimtar syn Hoszei — 14, Abi syn Sebiego — 10, Eleada syn Karszona — 5, Szemajasz syn Joezera — 6 (może rejestr poborowych albo danin). Obie warstwy wykonano kanciastym pismem starohebrajskim (paleo-hebrajskim), używanym w Judzie przed niewolą babilońską. Materiał opublikowano w tomie Discoveries in the Judaean Desert II („Les grottes de Murabba’at”, opr. P. Benoit, J.T. Milik, R. de Vaux, 1961). Dziś rękopisy przechowywane są w Rockefeller Museum w Jerozolimie, pod opieką Israel Antiquities Authority.

Powiązanie z Pismem

W tych samych jaskiniach znalazły się też fragmenty ksiąg biblijnych: Rodzaju (fragmenty rozdziałów 32–35), Wyjścia, Powtórzonego Prawa oraz Izajasza, a także szczątki zwoju Dwunastu Proroków (Mur 88) z fragmentami Joela, Amosa, Abdiasza, Jonasza, Micheasza, Nahuma, Habakuka, Sofoniasza, Aggeusza i początku Zachariasza. Wszystkie te teksty datuje się na przełom I i II wieku n.e., a więc na okres tuż przed powstaniem Bar Kochby lub w jego trakcie — czyli o ponad tysiąc lat później niż palimpsest Mur 17.

Zachowany fragment zwoju Izajasza (MurIsa) obejmuje początek księgi, mniej więcej Iz 1,4–14. To właśnie stamtąd pochodzi ocalały urywek z wersetów o resztce ocalałej z sądu: „Gdyby Pan zastępów nie zostawił nam malutkiej resztki, bylibyśmy jak Sodoma, stalibyśmy się podobni do Gomory. Słuchajcie słowa Pana, przywódcy Sodomy! Nakłońcie ucha ku prawu naszego Boga, ludzie Gomory!” (Iz 1,9–10 UBG). Sama księga otwiera się słowami: „Widzenie Izajasza, syna Amosa, dotyczące Judy i Jerozolimy, które miał za dni Uzjasza, Jotama, Achaza i Ezechiasza – królów Judy” (Iz 1,1 UBG) — a więc w tej samej epoce, do której paleograficznie odnosi się list ukryty pod listą imion z Mur 17.

Znaczenie tych fragmentów nie polega na „odkryciu nowego tekstu” — treść niemal doskonale zgadza się z późniejszym tekstem masoreckim, na którym oparto UBG. Polega ono na czymś innym: to fizyczny dowód, że w drugim wieku po Chrystusie, w warunkach ucieczki przed rzymskimi legionami, Żydzi wynosili ze sobą do jaskiń zwoje Izajasza i Proroków Mniejszych — księgi na tyle święte, by ratować je razem z dokumentami majątkowymi. Papirus Mur 17 dopełnia obraz z drugiej strony chronologii: świadczy, że w Judzie już w VII (może na przełomie VIII i VII) wieku p.n.e. — w czasach Izajasza i później Jeremiasza — istniała rozwinięta kultura piśmienna, w której papirus bywał towarem na tyle rzadkim, że zapisany dokument zmywano i używano powtórnie.

Co pewne, a co dyskutowane

  • Pewne: okoliczności odkrycia (Beduini jesienią 1951, wykopaliska Hardinga i de Vaux w styczniu–marcu 1952), lokalizacja jaskiń, fizyczny opis palimpsestu Mur 17 oraz fakt, że w tych samych jaskiniach znaleziono fragmenty biblijne i dokumenty z epoki Bar Kochby. W odróżnieniu od wielu głośnych znalezisk z rynku antykwarycznego, cały korpus z Murabba’at pochodzi z kontrolowanych wykopalisk i został opublikowany naukowo (DJD II, 1961), co ogranicza pole do sporu o autentyczność.
  • Dyskutowane — datowanie Mur 17: Józef T. Milik w edycji z 1961 roku datował obie warstwy pisma na VIII wiek p.n.e. Późniejsze analizy paleograficzne, m.in. Franka Moore’a Crossa, przesuwały datowanie w stronę VII wieku p.n.e. (niektórzy wskazują nawet na jego drugą połowę). W efekcie popularne opracowania mówią ostrożnie o „epoce od Izajasza do Jeremiasza”, obejmującej de facto przełom VIII i VII wieku aż po pierwsze dekady VI wieku p.n.e.
  • Dyskutowane — datowanie aktu rozwodowego (Mur 19): ten aramejski dokument, w którym niejaki Josef syn Nakszana rozwodzi się w Masadzie z żoną Miriam córką Jonatana, wydawcy DJD II (Benoit, Milik, de Vaux) datowali ostrożnie na rok 111 n.e.; część późniejszych badaczy (np. Tal Ilan) opowiada się za rokiem 71/72 n.e., a więc jeszcze w trakcie pierwszego powstania żydowskiego. Spór dotyczy odczytania uszkodzonej daty, nie autentyczności samego dokumentu.
  • Nie mylić: z Mur 17 bywa myląco kojarzony inny, głośniejszy obiekt — tzw. „papirus jerozolimski”, ogłoszony przez Israel Antiquities Authority w 2016 roku jako rzekomo pochodzący z pustynnej groty i wspominający Jerozolimę. To zupełnie inny przedmiot, niepowiązany z wykopaliskami 1952: trafił do IAA po odbiciu z rąk przemytników, bez udokumentowanego kontekstu wykopaliskowego, a epigrafowie Christopher Rollston i Aren Maeir publicznie zakwestionowali autentyczność samej inskrypcji (przy niekwestionowanej starożytności papirusu jako nośnika). Palimpsest Mur 17 z tą kontrowersją nie ma nic wspólnego.

Znaczenie

Papirusy z Wadi Murabba’at spinają w jednym miejscu dwie odległe epoki historii biblijnego Izraela. Z jednej strony — list i lista imion zapisane pismem starohebrajskim dowodzą, że umiejętność pisania i prowadzenia korespondencji urzędowej była w Judzie codziennością już w czasach proroków, na długo przed niewolą babilońską. Z drugiej — fragmenty zwoju Izajasza i Dwunastu Proroków, zakopane w tych samych jaskiniach niemal tysiąc lat później przez uchodźców z powstania Bar Kochby, świadczą o stabilności przekazu tekstu biblijnego: różnice wobec późniejszego tekstu masoreckiego są tam minimalne, głównie ortograficzne.

Nie mniej ważne są dokumenty świeckie. Listy podyktowane przez Szimona ben Kosibę odsłoniły twarz przywódcy powstania, o którym wcześniej wiedziano głównie z legendy — z jego troską o zaopatrzenie oddziałów i dyscyplinę żołnierzy. Akt rozwodowy, umowy małżeńskie i kontrakty sprzedaży ziemi pokazują, jak funkcjonowało żydowskie prawo rodzinne i majątkowe w praktyce, nie tylko w teorii późniejszych kodyfikacji rabinicznych. Dla czytelnika Biblii najważniejszy jest jednak prostszy wniosek: teksty, które dziś czytamy jako Księgę Izajasza czy Księgi Proroków Mniejszych, miały swoją historię przekazu, którą można prześledzić aż do strzępów papirusu i skóry wyniesionych w pośpiechu do pustynnych jaskiń.

Źródła

Więcej wpisów