W 2007 roku izraelska archeolog Eilat Mazar ogłosiła, że pod niepozorną, walącą się wieżą na wschodnim stoku Miasta Dawida w Jerozolimie odsłoniła fragment muru, który jej zdaniem zbudował Nehemiasz w połowie V wieku p.n.e. Wiadomość obiegła media na całym świecie jako potwierdzenie jednej z najbardziej konkretnych, „inżynierskich” historii Starego Testamentu. Czy ceramika i groty strzał znalezione pod kamieniami rzeczywiście dowodzą, że to właśnie ten mur wspomina Księga Nehemiasza? Odpowiedź, jak to zwykle bywa w archeologii Jerozolimy, jest bardziej skomplikowana niż nagłówki gazet.
.jpg){kind=link}
Czym jest to „odkrycie”
Miasto Dawida to najstarsza, wąska grzęda na południe od dzisiejszego Starego Miasta Jerozolimy, gdzie od dekad prowadzone są intensywne wykopaliska. W latach 2007–2008 Eilat Mazar, pracująca wówczas w ramach Hebrew University i Shalem Center, kierowała pracami w tzw. Rejonie G, na stromym wschodnim stoku wzgórza. Bezpośrednim powodem badań była awaria: niewielka, krępa kamienna wieża, wcześniej uznawana za budowlę hasmonejską (II–I w. p.n.e.), groziła zawaleniem, więc ekipa przystąpiła do prac zabezpieczających, które przerodziły się w ratowniczy wykop pod jej fundamentem.
Pod wieżą natrafiono na warstwę zawierającą duże ilości ceramiki określanej jako „perska” (mniej więcej VI–IV w. p.n.e.), a także na groty strzał, pieczęć, odcisk pieczęci oraz szczątki dwóch celowo pochowanych psów. Ephraim Stern, wieloletni badacz okresu perskiego w Lewancie, potwierdził wówczas w rozmowie z dziennikarzami, że materiał, który obejrzał, rzeczywiście pochodzi z epoki perskiej. Na tej podstawie Mazar ogłosiła, że sama wieża oraz przylegający do niej, odsłonięty na długości około 30 metrów odcinek muru, powstały w tym samym okresie – nie w czasach hasmonejskich, jak dotąd sądzono, lecz jakieś trzy–cztery wieki wcześniej, w czasach namiestnika Nehemiasza (ok. 445 r. p.n.e.). Zwróciła też uwagę, że odsłonięte przez nią mury łączyły się z pobliską Strukturą Schodkowatą (ang. Stepped Stone Structure) – potężną, wcześniejszą konstrukcją terasową na stoku – sugerując, że oba elementy funkcjonowały razem jako część systemu obronnego miasta w czasach Nehemiasza.
Konferencja prasowa w listopadzie 2007 roku ochrzciła znalezisko mianem „muru Nehemiasza” – nazwą znacznie bardziej stanowczą niż to, na co pozwalają same dane wykopaliskowe.
Powiązanie z Pismem
Księga Nehemiasza opisuje, jak podczaszy króla perskiego Artakserksesa, dowiedziawszy się o zniszczonych murach Jerozolimy, uzyskał zgodę i środki na odbudowę miasta oraz sam pokierował pracami (Ne 1–2). Rozdziały 3–6 relacjonują właściwą budowę: podział prac między rody i cechy, opór sąsiadów oraz ostateczne zakończenie przedsięwzięcia. Rozdział 6, do którego odnosi się niniejsze znalezisko, opisuje kulminację całej historii – kampanię zastraszania prowadzoną przez Sanballata, Tobiasza i Araba Geszema, którzy próbowali zwabić Nehemiasza w pułapkę, gdy mur był już niemal gotowy:
„A gdy Sanballat, Tobiasz, Geszem Arab i pozostali nasi wrogowie usłyszeli, że zbudowałem mur i że nie pozostał w nim żaden wyłom, chociaż jeszcze w tym czasie nie wstawiłem wrót do bram” (Ne 6,1 UBG).
Mimo intryg opisanych w dalszej części rozdziału, prace dobiegły końca w rekordowym tempie:
„A mur został ukończony dwudziestego piątego dnia miesiąca Elul, w ciągu pięćdziesięciu dwóch dni” (Ne 6,15 UBG). Autor dodaje od razu teologiczną puentę: „A gdy usłyszeli o tym wszyscy nasi wrogowie i gdy widzieli to wszyscy poganie, którzy byli wokół nas, bardzo się zniechęcili. Poznali bowiem, że to dzieło zostało wykonane przez naszego Boga” (Ne 6,16 UBG).
To właśnie ten mur – konkretny, opisany rozdział po rozdziale, z wymienionymi z imienia budowniczymi poszczególnych odcinków (Ne 3) – Mazar chciała zidentyfikować w terenie. Gdyby jej atrybucja się potwierdziła, byłby to rzadki przypadek, w którym archeologia wskazuje niemal dokładnie tę samą budowlę i to samo pokolenie, o którym mówi tekst biblijny, nie tylko ogólne „tło epoki”.
Co pewne, a co dyskutowane
Pewne jest to, co faktycznie leżało w ziemi: pod kamienną wieżą na wschodnim stoku Miasta Dawida znajdowała się duża ilość ceramiki typowej dla okresu perskiego (VI–IV w. p.n.e.), a niezależny specjalista od tej epoki, Ephraim Stern, potwierdził tę datację materiału. Pewne jest też, że wieża i przylegające mury fizycznie stykają się ze Strukturą Schodkowatą oraz że z okresu perskiego w Jerozolimie zachowało się bardzo niewiele materiału archeologicznego w ogóle – co czyni każde takie znalezisko cennym.
Dyskusyjny – i to fundamentalnie – jest natomiast wniosek, że sama wieża i mur zostały zbudowane w czasach Nehemiasza. Israel Finkelstein (Uniwersytet Tel Awiwski) zwrócił uwagę na klasyczny błąd metodologiczny: ceramika i inne znaleziska leżały pod fundamentem wieży, a nie były wbudowane w jej strukturę czy powiązane z podłogą. Tego rodzaju depozyt daje jedynie tzw. terminus post quem – datę, po której budowla mogła powstać, a nie datę samej budowy. Jak ujął to Finkelstein w rozmowie z prasą: mur „mógł powstać, teoretycznie, w okresie osmańskim. Wiemy tylko, że nie jest starszy niż ta ceramika”. W innych wypowiedziach Finkelstein poszedł dalej, nazywając całą koncepcję muru Nehemiasza „mirażem” – w jego ujęciu Jerozolima okresu perskiego była bardzo małą, prawdopodobnie nieobwarowaną osadą liczącą raczej kilkuset niż kilka tysięcy mieszkańców.
Podobny, choć bardziej umiarkowany sceptycyzm wyraziła badaczka Margreet Steiner, wskazując wprost na ten sam błąd logiczny (ceramika pod wieżą świadczy, że wieża jest późniejsza niż ta ceramika, a nie że jest z nią współczesna) i proponując stanowisko pośrednie: mury perskie mogą wciąż kryć się pod późniejszymi, machabejskimi konstrukcjami, choć nie zostały jeszcze jednoznacznie zidentyfikowane. David Ussishkin, autorytet w dziedzinie archeologii Judy, przyjął jeszcze inne rozwiązanie: jego zdaniem Nehemiasz najprawdopodobniej naprawiał istniejący już, starszy mur, a szczegółowy opis budowy w Ne 3 może w dużej mierze odzwierciedlać realia Jerozolimy z późniejszego okresu hellenistyczno-hasmonejskiego, a nie stan z V w. p.n.e. Z kolei Charles Carter i Diana Edelman bronią stanowiska pośredniego, według którego perska Jerozolima – choć niewielka (szacunki obszaru to zaledwie 2–2,5 hektara) – pełniła funkcję ufortyfikowanej stolicy administracyjnej prowincji (hebr. birah), a nie zupełnie otwartej wioski. Krytycy z kręgu bibleplaces.com (m.in. Todd Bolen) dodawali uwagę praktyczną: przerwy stratygraficzne są w Jerozolimie czymś normalnym, a doniesienia prasowe z 2007 roku sugerowały więcej pewności, niż uzasadniały same dane.
Warto podkreślić: nikt z badaczy nie kwestionuje autentyczności samej ceramiki ani jej perskiego pochodzenia. Spór dotyczy wyłącznie tego, czy wolno z niej wnioskować o dacie powstania konstrukcji leżącej nad nią – a to pytanie pozostaje otwarte i prawdopodobnie nie zostanie rozstrzygnięte bez odsłonięcia dodatkowych, jednoznacznie powiązanych ze sobą warstw.
Znaczenie
Nawet w wersji ostrożnej – bez przyjmowania atrybucji Nehemiaszowi – znalezisko z Rejonu G ma wartość. Materiał z okresu perskiego jest w Jerozolimie rzadkością, więc każdy dobrze udokumentowany zespół ceramiki, grotów i pieczęci poszerza skromną bazę źródłową dotyczącą miasta pod panowaniem perskim – okresu, z którego pochodzą księgi Ezdrasza i Nehemiasza. Sam fakt, że w tym miejscu w ogóle funkcjonowało jakieś życie miejskie z importowaną ceramiką i pochówkami psów (zwyczaj znany też m.in. z Aszkelonu), nieco koryguje skrajnie minimalistyczny obraz Jerozolimy jako niemal pustego, nieznaczącego miejsca.
Odpowiedź na pytanie „czy i kiedy Jerozolima miała mur w czasach Nehemiasza” wpływa na to, jak czytamy całą księgę – czy opis odbudowy murów, bram i baszt (Ne 3) to relacja naocznego świadka z V wieku p.n.e., czy raczej literacki obraz miasta skomponowany później. Debata pokazuje uczciwie, jak działa archeologia biblijna: jedno znalezisko rzadko „rozstrzyga” spór jednoznacznie, a rozgłos medialny bywa szybszy niż żmudna praca nad stratygrafią. Dla czytelnika Biblii to zaproszenie do rozróżniania między tym, co tekst opowiada, a tym, co można – i czego nie można – jeszcze potwierdzić łopatą.
Źródła
- Bibleplaces.com, „Excavator Claims Nehemiah’s Wall Found in Jerusalem” oraz „More on ‘Nehemiah’s Wall’” (2007) – relacje i komentarz krytyczny (m.in. Todd Bolen) do ogłoszenia Eilat Mazar. bibleplaces.com, bibleplaces.com
- Wikipedia, hasło „Eilat Mazar” – biografia i przegląd jej wykopalisk w Mieście Dawida, w tym reakcje środowiska naukowego na kolejne atrybucje. en.wikipedia.org/wiki/Eilat_Mazar
- Bible and Interpretation, Margreet L. Steiner, „The Walls that Nehemiah Built: The Town of Jerusalem in the Persian Period” – krytyczna analiza metodologii datowania oraz przegląd stanowisk (Finkelstein, Carter, Edelman, Ussishkin). bibleinterp.arizona.edu
- Christianity Today, „Wall Eyed” (2008) – relacja prasowa o ogłoszeniu Eilat Mazar (z komentarzem historyka Edwina Yamauchiego). christianitytoday.com
- Wikipedia, hasło „Stepped Stone Structure” – opis konstrukcji terasowej powiązanej przez Mazar z odsłoniętym murem. en.wikipedia.org/wiki/Stepped_Stone_Structure
- Cytaty biblijne: Uwspółcześniona Biblia Gdańska (UBG), Ne 6,1.15-16.