Księga Estery otwiera się rozmachem: sto osiemdziesiąt dni uczty, dziedziniec z kolorowymi tkaninami, posadzka z marmuru i kryształu, a wszystko „w pałacu Suza”. Przez wieki brzmiało to jak baśń z Orientu. Co się jednak dzieje, gdy w tym samym miejscu — na perskim wzgórzu w dzisiejszym Iranie — łopaty archeologów odsłaniają kolumnową salę, glazurowane fryzy i wielką kamienną platformę? Czy da się chodzić po scenerii biblijnej opowieści?
Czym jest to „odkrycie”
Suza (hebr. Szuszan, dziś Szusz w prowincji Chuzestan w południowo-zachodnim Iranie) dawna stolica Elamu i jedno z najstarszych miast świata. Za panowania Dariusza I (ok. 522–486 p.n.e.) stała się jedną z rezydencji królewskich imperium Achemenidów — obok Persepolis, Pasargadów, Ekbatany i Babilonu. Ze względu na łagodniejszy klimat i bliskość bogatej Mezopotamii Suza pełniła głównie funkcję zimowej stolicy administracyjnej.
Wkrótce po objęciu władzy Dariusz rozpoczął tu wielki program budowlany. Na sztucznie usypanej platformie wzniósł zespół pałacowy złożony z rezydencji mieszkalnej, monumentalnej sali audiencyjnej (apadany) i okazałej bramy. Sam kompleks pałacowy zajmował około 5 hektarów (ok. 12 akrów) na tarasie liczącym kilkanaście hektarów, wyniesionym ponad miasto — stąd biblijne „Suza, twierdza” (akropol). Sercem założenia była apadana: wielka sala hypostylowa, której centralne pomieszczenie mieściło 36 smukłych kolumn o wysokości około 20 metrów, zwieńczonych charakterystycznymi kapitelami w kształcie dwóch byków.
Najsłynniejszym świadectwem tej budowy jest Karta fundacyjna Dariusza (inskrypcja oznaczana jako DSf), spisana w kilku językach. Król wylicza w niej, skąd sprowadzono materiały i rzemieślników: cedr z Libanu, złoto z Sardes i Baktrii, lazuryt z Sogdiany, srebro i heban z Egiptu, kość słoniową z Nubii, kamienne kolumny z Elamu; cegłę wyrabiali Babilończycy, kamień ciosali Jończycy i Lidyjczycy, złoto zdobili Medowie i Egipcjanie. „Ten pałac, który zbudowałem w Suzie — jego ozdoby przyniesiono z daleka” — brzmi jedno ze zdań inskrypcji, niemal spis inwentarza ówczesnego świata.
Ściany reprezentacyjnych sal pokrywały fryzy z glazurowanej cegły — barwne panele z szeregami perskich łuczników (słynny „Fryz łuczników”, wiązany z gwardią „Nieśmiertelnych”), lwów i skrzydlatych stworzeń. Zrekonstruowane z tysięcy fragmentów, są dziś ozdobą Luwru w Paryżu. W 1972 r. przy bramie pałacu odkopano ponadto bezgłowy posąg Dariusza (zachowana wysokość 2,46 m), wykuty z egipskiego grauwaku z Wadi Hammamat — co współgra ze słowami karty fundacyjnej o egipskich rękodzielnikach; dziś jest w Muzeum Narodowym Iranu w Teheranie.
Suzę badały kolejne misje francuskie. Pierwsze sondaże prowadził w połowie XIX w. Brytyjczyk William Loftus, ale przełom przyniosły prace Marcela i Jane Dieulafoy (1884–1886), którzy wydobyli i zrekonstruowali glazurowane fryzy. Od 1897 r. systematyczne wykopaliska rozpoczął Jacques de Morgan, po nim pracowali m.in. Roland de Mecquenem i Roman Ghirshman, a w latach 1968–1979 kompleks pałacowy odsłonił i opisał Jean Perrot.
Powiązanie z Pismem
Suza jest wprost sceną Księgi Estery. Już w pierwszym rozdziale narrator umieszcza akcję w twierdzy pałacowej:
„Że w tych dniach, gdy król Aswerus zasiadał na tronie swego królestwa w pałacu Suza” (Est 1,2 UBG).
Hebrajskie Szuszan ha-bira oznacza dosłownie „Suza-twierdza”, czyli ufortyfikowany akropol z pałacem — dokładnie tę wyniesioną platformę, którą odkopali Francuzi. UBG oddaje to zwrotem „pałac Suza”. Opis wielkiej uczty na dziedzińcu ogrodowym uderzająco zgadza się z układem założenia:
„A po upływie tych dni król wyprawił ucztę dla wszystkich ludzi znajdujących się w pałacu Suza, od największego aż do najmniejszego, przez siedem dni na dziedzińcu, w ogrodzie pałacu króla” (Est 1,5 UBG).
„Wisiały w nim białe, zielone i błękitne tkaniny przymocowane sznurami z bisioru i purpury do srebrnych pierścieni na słupach z marmuru. Złote i srebrne łoża stały na posadzce z kryształu i marmuru, z białego i czarnego marmuru” (Est 1,6 UBG).
Wielobarwne kolumny, kamienne posadzki i dziedzińce z ogrodem to elementy w Suzie fizycznie odkopane. Sam ciąg pomieszczeń — dziedziniec zewnętrzny, środkowy i wewnętrzny, a za nim sala tronowa — odpowiada trasie, którą według opowieści Estera pokonuje, gdy nieproszona staje przed królem (Est 5). Dochodzi też „brama królewska”, przy której zasiada Mardocheusz (Est 2,19.21; 4,2) — a monumentalna brama Dariusza to jeden z najlepiej rozpoznanych obiektów wykopalisk.
Suza pojawia się w Piśmie także poza Esterą. To tutaj prorok Daniel doświadcza widzenia nad rzeką:
„Zobaczyłem w widzeniu, że jestem w pałacu Suza, który znajdował się w prowincji Elam; zobaczyłem w widzeniu, że jestem nad rzeką Ulaj” (Dn 8,2 UBG).
Tu również przebywał Nehemiasz, podczaszy króla, gdy dotarła do niego wieść o Jerozolimie: „Słowa Nehemiasza, syna Chakaliasza. Oto w miesiącu Kislew, dwudziestego roku, gdy przebywałem w pałacu Suza” (Ne 1,1 UBG). Trzej biblijni autorzy niezależnie osadzają swoje sceny w tym samym, realnie istniejącym mieście.
Co pewne, a co dyskutowane
- Pewne jest miejsce, nie fabuła. Suza, pałac Dariusza, apadana i fryzy to fakty archeologiczne. Wykopaliska potwierdzają wiarygodność scenerii Estery — realia dworu, architekturę, urzędy, perskie imiona i zapożyczenia językowe. Nie znaleziono natomiast żadnego pozabiblijnego śladu samej Estery, Mardocheusza, Hamana czy Waszti, a historyczność wydarzeń Księgi pozostaje przedmiotem sporu wśród badaczy. To odkrycie uwiarygadnia tło, nie „dowodzi” przebiegu opowieści.
- Tożsamość króla Aswerusa. Większość uczonych utożsamia biblijnego Aswerusa (hebr. Achaszwerosz) ze staroperskim Kszajarsza, czyli Kserksesem I (486–465 p.n.e.), synem Dariusza; „trzeci rok panowania” z Est 1,3 dobrze pasuje do jego rządów. Część badaczy proponowała jednak innych władców, m.in. Artakserksesa II.
- Kto zbudował, a kto rozbudował pałac. Trzon założenia wzniósł Dariusz I, lecz późniejsi królowie — Kserkses, a po pożarze z czasów Artakserksesa I także Artakserkses II — przebudowywali kompleks. „Pałac Suza” z Estery to więc raczej rozrastający się zespół niż jeden zamknięty projekt.
- Liczby i szczegóły. Opracowania różnią się co do apadany: podaje się 36 kolumn dla sali centralnej i 72 dla całości z portykami. Podobnie rozmiary platformy bywają odnoszone raz do samego pałacu (ok. 5 ha), raz do całego ufortyfikowanego obszaru (nawet ok. 100 ha). To kwestie miar i definicji, nie sporu o istnienie budowli.
- Czas powstania Księgi. Precyzja perskich realiów skłania wielu badaczy do datowania kompozycji Estery na epokę perską lub tuż po niej; inni wskazują na późniejszą redakcję. Sama znajomość topografii pałacu przez autora nie budzi jednak wątpliwości.
Znaczenie
Pałac w Suzie to jeden z tych przypadków, gdzie tekst biblijny i wykopaliska spotykają się nie w sensacyjnym „dowodzie”, lecz w spokojnej zgodności detalu. Autor Estery zna rozkład dworu Achemenidów: wie o twierdzy na platformie, o ogrodowym dziedzińcu, o kamiennych posadzkach, o „bramie królewskiej” i systemie prowincji z gońcami na królewskich koniach. To dobra ilustracja tego, że biblijni pisarze osadzali swoje opowieści w rozpoznawalnej geografii i realiach politycznych.
Dla czytelnika Pisma płynie stąd podwójna lekcja. Po pierwsze, przypomnienie o skali imperium, w którym rozgrywają się losy wygnańczej społeczności żydowskiej — „od Indii aż do Etiopii”, nad stu dwudziestoma siedmioma prowincjami (Est 1,1). Po drugie, kontrast: cały ten przepych władzy staje się tłem dla dyskretnego działania Opatrzności, która w Księdze Estery nie jest nawet nazwana wprost, a mimo to prowadzi do ocalenia narodu. Odkopana platforma w Szusz nie rozstrzyga, jak dokładnie przebiegły opisane wydarzenia — pokazuje natomiast, że świat, w którym je osadzono, był jak najbardziej rzeczywisty.
Źródła
- Wikipedia, Susa — ogólny przegląd dziejów miasta, okresu achemenidzkiego i wykopalisk francuskich.
- Wikipedia, Palace of Darius in Susa — platforma, apadana, Karta fundacyjna (DSf), fryzy w Luwrze, brama i posąg Dariusza.
- Livius.org, Susa — Suza jako rezydencja Dariusza, inskrypcja DSf, pożar i odbudowa za Artakserksesa I i II, położenie nad rzekami Elamu.
- Bible Archaeology Report, Footsteps: Three Things in Susa Esther Likely Saw — zgodność układu pałacu (dziedzińce, sala tronowa, fryzy) z opisami Księgi Estery; opinia Jeana Perrota.
- Achemenet (Collège de France / Louvre), Susa: The Palace of Darius oraz karta o posągu Dariusza — brama pałacu i odkrycie posągu w 1972 r., egipski grauwak z Wadi Hammamat.
- World History Encyclopedia, Headless Statue of Darius the Great — dane o posągu i jego przechowywaniu w Muzeum Narodowym Iranu.
- Cytaty biblijne: Uwspółcześniona Biblia Gdańska (UBG), Est 1,1–6; Est 2,19.21; 4,2; 5; Ne 1,1; Dn 8,2.