Skrybowie Biblia

Monety i stemple „Jehud” — perska prowincja Judea

Monety i stemple „Jehud” — perska prowincja Judea

Autor:

Redakcja Odkryj Biblię

w

Kawałek gliny wielkości monety, odciśnięty paznokciem urzędnika na wilgotnym jeszcze uchwycie dzbana na wino, oraz srebrny krążek lżejszy niż dzisiejsza spinka do papieru — czy takie drobiazgi mogą coś powiedzieć o prowincji, w której działali Ezdrasz i Nehemiasz? Okazuje się, że tak. Setki gliniastych odcisków i kilkadziesiąt typów maleńkich monet noszą ten sam napis: Jehud — aramejską nazwę perskiej, a później wczesnohellenistycznej prowincji Judy. To one, a nie kroniki królewskie, są najbardziej „biurokratycznym” śladem, jaki odsłania archeologia z tego okresu.

Monety i stemple „Jehud” — perska prowincja Judea
Fot. Fiddler7, CC BY-SA 3.0, via Wikimedia Commons

Czym jest to „odkrycie”

Pod wspólną nazwą kryją się w istocie dwie różne kategorie znalezisk.

Odciski na uchwytach dzbanów. Pierwszy taki odcisk odkryto już w 1904 roku w Gezer. Od tamtej pory zebrano ich znacznie więcej — kompletny korpus opublikowany w 2011 roku przez Odeda Lipschitsa i Davida Vanderhoofta liczy około 580 egzemplarzy, z czego ponad połowa (307) pochodzi z jednego miejsca: Ramat Rachel pod Jerozolimą. Odciski powstawały przez wciśnięcie pieczęci w mokrą glinę uchwytu, zanim naczynie wypalono — nie są to więc osobne bulle, lecz część samego naczynia. Badacze wyróżniają kilkanaście typów pieczęci, pogrupowanych w trzy fazy chronologiczne: wczesną (koniec VI–V w. p.n.e.), środkową (IV–III w. p.n.e.) i późną. Najprostsze noszą tylko literę „yhd” lub „yhwd” (Jehud), inne dodają imię namiestnika: Elnatan, Jeho’ezer, Achzaj, Achiab, Chananah czy Jechizkiasz — niektóre wprost z tytułem „pecha” (namiestnik).

Monety. Od mniej więcej połowy IV w. p.n.e. w prowincji zaczęto też bić maleńkie srebrne monety — tzw. maa (ok. 0,5–0,6 g) i pół-maa (ok. 0,25–0,3 g), zgodne z perskim lub attyckim standardem wagowym. Najnowszy katalog Haima Gitlera, Catharine Lorber i Jeana-Philippe’a Fontanille’a (2023) opisuje 44 typy. Napis „yhd” lub „yhdh” występuje w piśmie aramejskim albo paleo-hebrajskim; ikonografia jest przy tym zaskakująco eklektyczna — sowa i głowa Ateny skopiowane wprost z monet ateńskich, lilia jako symbol Jerozolimy, sokół w stylu egipskim, a na jednym z typów nawet postać bóstwa siedzącego na skrzydlatym kole. Najwcześniejsze emisje bito prawdopodobnie na zlecenie w mennicy filistyńskiej (Gaza), później najpewniej w samej Jerozolimie. Produkcję monet zakończono w połowie III w. p.n.e., za czasów Ptolemeusza III — możliwe, że w związku ze znanym z tradycji Józefa Flawiusza sporem arcykapłana Oniasza II o trybut.

Trzecim elementem tej samej układanki jest Ramat Rachel — rozległa siedziba z okresu żelaza, przebudowana i wykorzystywana w epoce perskiej jako punkt administracyjny, do którego ściągano daniny w postaci oliwy i wina w opieczętowanych dzbanach. To właśnie stamtąd pochodzi większość znanych odcisków „Jehud”, co czyni to miejsce najbardziej prawdopodobnym centrum poboru podatków w naturze dla całej prowincji.

Powiązanie z Pismem

Tytuł widniejący na części pieczęci — „namiestnik” (hebr. pecha) — to dokładnie to samo słowo, którym Biblia określa kolejnych zarządców powracającej z niewoli Judy. Księga Ezdrasza mówi o Szeszbassarze: „(…) i zostały przekazane niejakiemu Szeszbassarowi, którego ustanowił namiestnikiem” (Ezd 5,14 UBG). Prorok Aggeusz zwraca się do kolejnego namiestnika: „(…) słowo Pana doszło przez proroka Aggeusza do Zorobabela, syna Szealtiela, namiestnika Judy” (Ag 1,1 UBG).

Najdobitniej administracyjny ciężar tego urzędu opisuje sam Nehemiasz, który przez dwanaście lat sprawował funkcję namiestnika Judy: „Dawni namiestnicy, którzy byli przede mną, obciążali lud, pobierając od niego chleb i wino, a ponadto czterdzieści syklów srebra. Ich słudzy również wykorzystywali lud. Lecz ja tak nie postępowałem z bojaźni Bożej” (Ne 5,15 UBG). Kilka wersetów wcześniej lud skarży się wprost na obciążenia pieniężne: „Pożyczyliśmy pieniądze, aby dać podatek królowi, zastawiając nasze pola i nasze winnice” (Ne 5,4 UBG).

To dokładnie ten sam świat, który odsłaniają odciski i monety: prowincja z własnym urzędem namiestnika, poborem danin w naturze (oliwa, wino — stąd dzbany z pieczęciami) i — z czasem — własną drobną monetą do wypłat dla niżej postawionych urzędników i straży. Biblijne skargi na „chleb namiestnika” i srebrne podatki nie są retoryczną przesadą, lecz opisem systemu, którego fizyczne ślady dziś trzyma się w muzealnych gablotach.

Co pewne, a co dyskutowane

Niepodważalne jest samo istnienie obu kategorii zabytków, ich datowanie w szerokich ramach epoki perskiej i wczesnohellenistycznej oraz odczytanie napisu „yhd/yhwd” jako aramejskiej nazwy prowincji Juda. Nie budzi też sporu funkcja administracyjna Ramat Rachel jako miejsca koncentracji poboru danin.

  • Dokładna chronologia końca monet. Starsze zestawienia (m.in. Yaakova Meshorera) i nowszy katalog Gitlera, Lorber i Fontanille’a (2023) różnią się w szczegółach datowania poszczególnych typów; nowa praca przesuwa koniec produkcji na połowę III w. p.n.e., wiążąc go — hipotetycznie — z reformą administracyjną Ptolemeusza III. Sam epizod z Oniaszem II znamy tylko z późniejszej, częściowo legendarnej relacji Józefa Flawiusza, więc związek przyczynowy pozostaje domysłem, nie faktem ustalonym.
  • Tożsamość postaci na monecie z Brytyjskiego Muzeum (nr inw. TC,p242.5.Pop). Brodata postać siedząca na skrzydlatym kole, z sokołem w dłoni, bywa odczytywana jako Jahwe — co czyniłoby ją unikatowym, jedynym znanym przedstawieniem Boga Izraela w sztuce starożytnej. Inni badacze wskazują raczej na Zeusa, Baala, egipskiego Besa, greckiego Hefajstosa albo perskiego urzędnika czy satrapę. Sama inskrypcja nad postacią bywa odczytywana jako „yhd”, „yhw” lub „yhr” — a moneta figuruje w zbiorach Brytyjskiego Muzeum już w katalogu z 1814 roku (Taylor Combe), bez udokumentowanego kontekstu wykopaliskowego, co dodatkowo utrudnia rozstrzygnięcie.
  • Miejsce bicia monet. Najwcześniejsze typy przypisuje się mennicy w Gazie (Filistea) działającej na zlecenie władz Judy, kolejne — Jerozolimie, choć bezpośrednich dowodów archeologicznych na istnienie mennicy w samej Jerozolimie wciąż brakuje; Ramat Rachel, mimo swojej roli administracyjnej, raczej nie było siedzibą mennicy.
  • Tożsamość „Elnatana”. Niektórzy badacze łączą namiestnika Elnatana z odcisków z Elnatanem znanym z pieczęci Szelomit; samą Szelomit część uczonych utożsamia z córką Zorobabela o tym imieniu, wymienioną w 1 Krn 3,19 — co czyniłoby Elnatana zięciem rodu Zorobabela. To atrakcyjna, ale niepotwierdzona hipoteza, opierająca się wyłącznie na zbieżności imion i przybliżonej chronologii.

Znaczenie

Odciski „Jehud” i monety tej prowincji nie są jednym spektakularnym znaleziskiem, lecz narastającym przez ponad sto dwadzieścia lat zbiorem drobnych dowodów — od pierwszego odcisku z Gezer (1904), przez systematyczne wykopaliska w Ramat Rachel, po pełny korpus pieczęci (2011) i zaktualizowany katalog monet (2023). Razem pokazują coś, czego żadna pojedyncza inskrypcja by nie udowodniła: że opisywana w Ezdraszu, Nehemiaszu, Aggeuszu i Zachariaszu prowincja Jehud rzeczywiście funkcjonowała jako zorganizowany, częściowo samorządny organizm — z własnym urzędem namiestnika, systemem poboru danin w naturze i w końcu własną drobną monetą.

To nie „dowód” w sensie teologicznym — odciski gliniane nie potwierdzają cudów ani proroctw. Potwierdzają za to administracyjne tło biblijnej narracji: że tytuł „namiestnik” nie jest literacką ozdobą, że pobór podatków w srebrze i w naturze, o którym skarżą się mieszkańcy Judy u Nehemiasza, odpowiada realnemu systemowi fiskalnemu, i że nazwa „Jehud” — używana przez autorów biblijnych na określenie własnej ojczyzny pod obcym panowaniem — była też oficjalną nazwą administracyjną, którą urzędnicy odciskali na dzbanach i wybijali na monetach.

Źródła

Więcej wpisów