Na skraju piaszczystej pustyni Ramlat as-Sab’atajn, kilka kilometrów od ruin dawnej stolicy Saby, przez dziesięciolecia nad wydmami sterczało osiem kamiennych filarów. Miejscowi nazywali to miejsce Mahram Bilkis – „Sanktuarium Królowej Saby”. Czy rzeczywiście stąd, z owalnego dziedzińca poświęconego bogu Almaqahowi, mogła wyruszyć władczyni, która według Biblii przybyła do Jerozolimy, by zagadkami wypróbować mądrość Salomona? Odpowiedź jest bardziej złożona, niż sugeruje sama nazwa ruin.
Czym jest to „odkrycie”
Świątynia Awwam, znana lokalnie jako Mahram Bilkis, leży ok. 7 km na południowy wschód od Marib w dzisiejszym Jemenie. Była głównym sanktuarium państwowego boga Sabejczyków – Almaqaha. Jej rdzeń stanowi owalny mur obwodowy (dłuższa oś ok. 112 m, krótsza ok. 75 m, grubość ok. 3,5 m, zachowana wysokość miejscami do 13 m), do którego przylegała monumentalna sala pod gołym niebem z 32 kamiennymi filarami (ok. 42 × 19 m), poprzedzona propylonem – wejściem z ośmiu monolitycznych kolumn. To właśnie te osiem filarów, widocznych ponad piaskiem jeszcze przed wykopaliskami, dało miejscu rozpoznawalną sylwetkę.
Najstarsza odnaleziona inskrypcja wiąże budowę wielkiego muru z połową VII w. p.n.e. i władcą noszącym tytuł mukarrib („federator”, przywódca konfederacji plemion) Jada’ilem Dharihem I. Napis głosi w przekładzie badaczy: „Jada’il Dharih, syn Sumhu’alaja, mukarrib Saby, otoczył murem Awwam, świątynię Almaqaha, gdy złożył ofiarę Attarowi i [gdy] ustanowił całą wspólnotę [zjednoczoną] przez boga, patrona i przymierze”. Sanktuarium funkcjonowało nieprzerwanie od początku I tysiąclecia p.n.e. do IV w. n.e., ponad tysiąc lat, i było celem pielgrzymek plemion z całej południowej Arabii. Z tego miejsca pochodzi jedna z największych na świecie kolekcji inskrypcji sabejskich – dedykacje, teksty prawne, kalendarzowe, imiona władców.
Pierwsze systematyczne wykopaliska prowadził w latach 1951–1952 Amerykanin Wendell Phillips w ramach American Foundation for the Study of Man. Ekipa (m.in. kierownik terenowy Robert Carmean i epigrafista o. Albert Jamme) odsłoniła niemal całkowicie dziedziniec wejściowy, natrafiając na brązowe i alabastrowe rzeźby, ołtarze oraz dziesiątki inskrypcji. Prace zakończyły się dramatycznie: nieufne wobec cudzoziemców plemiona otoczyły obóz, pobito Carmeana, a Jamme’a przetrzymywano 28 dni, zmuszając go do przerwania kopiowania napisów. Władze jemeńskie pod rządami imama Ahmada nie przedłużyły koncesji i kazały ekspedycji opuścić kraj do 31 marca 1952 roku – zespół uciekł, zostawiając na miejscu sprzęt i część znalezisk.
Do badań wrócono dopiero w 1998 roku, gdy władze Jemenu zaprosiły Merilyn Phillips Hodgson (siostrę zmarłego w 1975 r. Wendella) do wznowienia prac. Przez dziewięć sezonów od 1999 roku międzynarodowy zespół odkrywał kolejne inskrypcje i sporządził cyfrową dokumentację stanowiska. Równolegle Niemiecki Instytut Archeologiczny (DAI) badał w latach 1997–2000 pobliskie cmentarzysko oraz sąsiednią świątynię Bar’an. W 2023 roku UNESCO wpisało zespół stanowisk „Landmarks of the Ancient Kingdom of Saba, Marib” (w tym Awwam) na Listę światowego dziedzictwa – jednocześnie, w trybie nadzwyczajnym, na Listę dziedzictwa w niebezpieczeństwie, ze względu na wojnę domową w sąsiedztwie stanowiska.
Powiązanie z Pismem
Biblia opisuje wizytę władczyni z odległego kraju o nazwie Saba (hebr. Szewa) w 1 Księdze Królewskiej 10 (relacja równoległa znajduje się w 2 Krn 9): „A gdy królowa Saby usłyszała o sławie Salomona i o imieniu Pana, przybyła, aby go przez zagadki poddać próbie” (1 Krl 10,1 UBG). Opis podróży podkreśla jej bogactwo: „Przybyła do Jerozolimy z bardzo wielkim orszakiem, z wielbłądami niosącymi wonności, bardzo dużo złota i drogocenne kamienie” (1 Krl 10,2 UBG). Po zobaczeniu dworu Salomona miała wyznać: „Jednak nie wierzyłam tym słowom, aż przybyłam i zobaczyłam to na własne oczy. I oto nie powiedziano mi nawet połowy. Twoja mądrość i twój dobrobyt są większe od sławy, o której słyszałam” (1 Krl 10,7 UBG). Po wymianie darów tekst kończy relację prosto: „Potem odjechała i wróciła do swojej ziemi razem ze swoimi sługami” (1 Krl 10,13 UBG).
Większość biblistów i orientalistów utożsamia biblijną Sabę z królestwem Saby w południowej Arabii – tym samym, którego bogiem państwowym był Almaqah, a stolicą Marib. Za takim odczytaniem przemawia handel wonnościami (kadzidło i mirra były specjalnością południowoarabskich karawan) oraz sama odległość podróży, wymagająca wielbłądów. Świątynia Awwam, choć nigdzie nie wspomniana po imieniu w Biblii, jest dziś najbogatszym materialnym świadectwem tej cywilizacji – ludzi, którzy mogliby wysłać taki orszak na północ.
Co pewne, a co dyskutowane
Pewne jest istnienie i bogactwo królestwa Saby jako realnego uczestnika handlu kadzidłem i mirrą w I tysiącleciu p.n.e. oraz autentyczność samej świątyni Awwam wraz z jej datowaniem – najstarsza inskrypcja budowlana (Jada’il Dharih I) pochodzi z połowy VII w. p.n.e., a ciągłość kultu do IV w. n.e. jest dobrze udokumentowana tysiącami napisów. Nie ulega też wątpliwości, że miejsce to funkcjonowało jako religijne centrum konfederacji sabejskich plemion, a nie prywatna świątynia jednego władcy.
- Luka chronologiczna. Panowanie Salomona datuje się zwykle na ok. 970–931 p.n.e. Ciągły zapis epigraficzny i najstarsze pewne ślady zorganizowanego państwa sabejskiego pojawiają się dopiero w VIII–VII w. p.n.e. – luka rzędu stu, stu pięćdziesięciu lat między tradycyjną datą wizyty królowej a najwcześniejszym twardym dowodem na państwo zdolne do takiej wyprawy. Peter Stein na podstawie paleografii pisma południowoarabskiego dopuszcza wcześniejsze, X-wieczne początki monarchii sabejskiej; kontrowersyjna hipoteza Daniela Vainstuba, wiążąca krótki napis z jerozolimskiego Ofelu (X w. p.n.e.) z pismem sabajskim, została odrzucona przez Christophera Rollstona, który uważa go za napis kananejski. Spór pozostaje otwarty.
- Lokalizacja biblijnej Saby. Obok identyfikacji z południową Arabią funkcjonuje tradycja etiopska („Kebra Nagast”), według której królowa – tam nazywana Makedą – pochodziła z Rogu Afryki, a jej syn z Salomonem, Menelik I, zapoczątkował dynastię etiopską. To osobna tradycja religijno-narodowa, niepoddająca się weryfikacji archeologicznej wobec materiału z Marib.
- Charakter boga Almaqaha. Starsza literatura opisywała go jako boga księżyca, część domniemanej sabejskiej „triady”: Ojciec-Księżyc, Matka-Słońce, Syn-Wenus. Nowsze prace (Jacques Ryckmans, Alexander Sima) podważają ten schemat – motywy byka i winorośli towarzyszące Almaqahowi mogą mieć charakter słoneczny, a bezpośrednich dowodów epigraficznych na jego naturę księżycową brak.
- Etyka wykopalisk z lat 1951–1952. Nowsze opracowania (m.in. artykuł z 2025 r. analizujący ekspedycję Phillipsa jako „imperializm kulturowy”) na nowo rozliczają sposób prowadzenia badań i losy wywiezionych zabytków – to dyskusja etyczno-historyczna, odrębna od pytania o autentyczność samego stanowiska.
Znaczenie
Świątynia Awwam nie zawiera inskrypcji wymieniającej biblijną królową ani jej podróż – i nie taka jest jej wartość dla czytelnika Biblii. Jej znaczenie polega na czymś innym: to materialny dowód, że w I tysiącleciu p.n.e. w południowej Arabii istniała zamożna, zorganizowana cywilizacja zdolna do dalekosiężnego handlu luksusowymi towarami, z rozbudowanym kultem i pismem używanym na masową skalę. Biblijny obraz orszaku wielbłądów niosących złoto, kamienie szlachetne i wonności do Jerozolimy przestaje być egzotyczną fantazją – opisuje typ podróży, jaki tacy władcy istotnie odbywali, choć ten konkretny wyjazd nie pozostawił własnego świadectwa.
To dobry przykład tego, co archeologia biblijna zwykle potrafi, a czego nie: potwierdza tło opowieści – istnienie królestwa Saby, jego bogactwo, szlaki handlowe, kult innego boga niż Jahwe (PAN) Izraela – ale nie dowodzi konkretnego wydarzenia z udziałem konkretnej osoby. To, że wykopaliska w Marib toczyły się w warunkach niemal awanturniczych, a dziś stanowisko figuruje na liście zabytków zagrożonych wojną domową, przypomina też, jak kruchy bywa dostęp do materialnych śladów świata, w którym rozgrywały się biblijne historie.
Źródła
- Temple of Awwam – Wikipedia – opis architektury, datowania (inskrypcja Jada’ila Dhariha I), historii wykopalisk i wpisu na listę UNESCO.
- Smithsonian National Museum of Asian Art – Excavations: Awam Temple – relacja z ekspedycji Wendella Phillipsa 1951–1952 i jej gwałtownego zakończenia.
- Wendell Phillips (archaeologist) – Wikipedia – biografia badacza i okoliczności wygnania ekspedycji z Marib w 1952 r.
- Almaqah – Wikipedia – rola boga jako patrona Saby, spór o jego naturę księżycową/słoneczną (Ryckmans, Sima).
- Mukarrib – Wikipedia oraz Yada’il Dharih I – Wikipedia – tytulatura władców Saby i tekst najstarszej inskrypcji budowlanej świątyni.
- UNESCO World Heritage Centre – wpis „Landmarks of the Ancient Kingdom of Saba, Marib” (2023) – wpis na listę światowego dziedzictwa i listę dziedzictwa w niebezpieczeństwie.
- Biblical Archaeology Society – Solomon and Sheba: Archaeological Evidence? – dyskusja o inskrypcji z jerozolimskiego Ofelu i sporze Vainstub–Rollston wokół datowania kontaktów z Sabą.
- Cytaty biblijne: Uwspółcześniona Biblia Gdańska (UBG), 1 Krl 10,1-13.