Skrybowie Biblia

Dom Spalony i ród kapłański Katros: ślad zburzenia Jerozolimy w 70 r.

Dom Spalony i ród kapłański Katros: ślad zburzenia Jerozolimy w 70 r.

Autor:

Redakcja Odkryj Biblię

w

W piwnicy jednego z domów Dzielnicy Żydowskiej w Jerozolimie, sześć metrów pod dzisiejszym poziomem ulicy, leży zwęglona kuchnia sprzed niemal dwóch tysięcy lat. Kim byli ludzie, którzy nie zdążyli z niej uciec? I czy odważnik z wyrytym imieniem naprawdę wiąże to miejsce z możnym rodem kapłańskim, o którym z pogardą pisał Talmud? Wykopaliska Nahmana Avigada z przełomu 1969 i 1970 roku odsłoniły dom strawiony przez ten sam pożar, który latem i jesienią 70 roku n.e. pochłonął Jerozolimę — pożar, jaki Jezus (Jeszua) zapowiedział kilkadziesiąt lat wcześniej, płacząc nad miastem.

Dom Spalony i ród kapłański Katros: ślad zburzenia Jerozolimy w 70 r.
Fot. Amir brener, CC BY-SA 3.0, via Wikimedia Commons

Czym jest to „odkrycie”

Po wojnie sześciodniowej w 1967 roku, gdy Izrael odzyskał kontrolę nad Starym Miastem, rozpoczęto odbudowę zniszczonej Dzielnicy Żydowskiej. Towarzyszyły jej zakrojone na szeroką skalę wykopaliska archeologiczne prowadzone w latach 1969–1982 przez Instytut Archeologii Uniwersytetu Hebrajskiego, Izraelskie Towarzystwo Eksploracyjne oraz ówczesny Departament Starożytności (dziś Israel Antiquities Authority), pod kierunkiem Nahmana Avigada. Już w pierwszym roku prac, na przełomie 1969 i 1970 roku, natrafiono na piwnice domu pokryte grubą warstwą popiołu i gruzu — miejsce, które szybko zyskało nazwę Domu Spalonego (Burnt House), nazywanego też Domem Katros.

Dom leży w Dzielnicy Żydowskiej, w rejonie skrzyżowania ulic Tiferet Israel i Hakaraim, około sześciu metrów poniżej obecnego poziomu bruku — na wysokości, na jakiej znajdowała się ulica w I wieku n.e. Zachowana część to piwniczne pomieszczenia niewielkiego, liczącego około 55 metrów kwadratowych fragmentu większej, zamożnej posiadłości: dziedziniec, cztery izby, kuchnia oraz mykwa (rytualna łaźnia). Ściany z kamienia pokrywał biały tynk, a w jednym z pomieszczeń znaleziono ślady wskazujące na warsztat wytwarzający kadzidło lub wonności — zajęcie typowe dla rodzin kapłańskich zaopatrujących Świątynię.

Najważniejszym znaleziskiem był niewielki, około dziesięciocentymetrowy kamienny odważnik z wyrytym kwadratowym pismem aramejskim. Napis odczytano jako „(syna) Katrosa” — imię rodu kapłańskiego wzmiankowanego w Talmudzie babilońskim. Obok odważnika archeolodzy odsłonili między innymi:

  • monety wybite w latach 67–69 n.e., a więc w drugim i trzecim roku wielkiego powstania żydowskiego przeciw Rzymowi;
  • kamienne naczynia, świadczące o pilnowaniu przepisów rytualnej czystości;
  • szklane naczynka na perfumy i wonności;
  • żelazną włócznię, lampki oliwne, kałamarze i ceramikę codziennego użytku;
  • kości przedramienia młodej kobiety (szacowany wiek około 25 lat), pozostawione — za zgodą władz religijnych — dokładnie w miejscu odkrycia.

Dziś miejsce to funkcjonuje jako niewielkie muzeum in situ (Burnt House / Katros House), z prezentacją audiowizualną rekonstruującą ostatnie chwile mieszkańców. Znajduje się ono w tej samej sieci stanowisk Dzielnicy Żydowskiej dokumentujących życie w okresie Drugiej Świątyni, co pobliskie Muzeum Wohla (Kwatera Herodiańska) — oba udostępniane są zwiedzającym w ramach wspólnego biletu.

Powiązanie z Pismem

Dom Spalony nie jest wymieniony w Biblii wprost — nikt w Piśmie nie pisze o rodzinie Katros. Jego znaczenie polega na czymś innym: to materialny ślad tego samego wydarzenia, które Jezus (Jeszua) zapowiedział, patrząc na Jerozolimę z góry, prawdopodobnie z Góry Oliwnej, około czterdziestu lat przed katastrofą:

„A gdy się przybliżył i zobaczył miasto, zapłakał nad nim; Mówiąc: O gdybyś i ty poznało, przynajmniej w tym twoim dniu, co służy twemu pokojowi! Lecz teraz zakryte jest to przed twoimi oczami. Przyjdą bowiem na ciebie dni, gdy twoi nieprzyjaciele otoczą cię wałem, oblegną cię i ścisną zewsząd. Zrównają z ziemią ciebie i twoje dzieci, które są w tobie, i nie zostawią w tobie kamienia na kamieniu, dlatego żeś nie poznało czasu twego nawiedzenia” (Łk 19,41–44 UBG).

Warstwa popiołu w Domu Spalonym, monety kończące się na roku 69 i architektura ucięta gwałtownym pożarem to dokładnie ten poziom zniszczenia, o którym mówi ten fragment — choć rzecz jasna nie da się archeologicznie „udowodnić” proroctwa, lecz jedynie potwierdzić, że taka zagłada rzeczywiście się wydarzyła, i to w sposób dosłowny: kamień na kamieniu w tym domu rzeczywiście nie został.

Jest też drugi, subtelniejszy wątek. Ten sam fragment Talmudu (Pesachim 57a), który wspomina „dom Katrosa”, wylicza obok niego trzy inne rody kapłańskie oskarżane o nadużywanie władzy — w tym „dom Chanina”, powszechnie utożsamiany z rodziną arcykapłana Annasza, znanego z Ewangelii (Łk 3,2; J 18,13.24) jako teść Kajfasza. To przypomina, że krytyka skorumpowanej elity kapłańskiej, którą Jezus wypowiadał w Jerozolimie, dotyczyła realnych, historycznie poświadczonych rodów, do których należał także dom uczonych w Piśmie ostrzegany w słowach:

„Strzeżcie się uczonych w Piśmie, którzy lubią chodzić w długich szatach, kochają pozdrowienia na rynkach, pierwsze krzesła w synagogach i pierwsze miejsca na ucztach. Pożerają oni domy wdów i dla pozoru odprawiają długie modlitwy. Ci otrzymają surowszy wyrok” (Łk 20,46–47 UBG).

Dom Spalony ilustruje więc tło całej narracji: miasto, którego kapłańską elitę krytykowano zarówno w kręgach żydowskich, jak i w Ewangeliach — a które mimo swej pozycji podzieliło los całej Jerozolimy w 70 roku.

Co pewne, a co dyskutowane

Pewne: dom rzeczywiście spłonął w pożarze datowanym na okres zdobycia i zniszczenia Jerozolimy przez wojska rzymskie w 70 roku n.e. — potwierdzają to zarówno stratygrafia (gruba warstwa spalenizny bezpośrednio nad podłogami), jak i monety z lat 67–69, dające pewny terminus post quem. Sam odważnik z aramejskim napisem „(bar) Katros” jest fizycznym, opisanym i wystawionym artefaktem, a wykopaliska Avigada należą do jednych z najlepiej udokumentowanych projektów archeologicznych w Jerozolimie.

Dyskutowane: to, czy ten konkretny dom na pewno należał do rodziny Katros znanej z Talmudu. Sam odważnik — przedmiot przenośny — teoretycznie mógł zostać przyniesiony z innego miejsca lub należeć do kogoś powiązanego z rodem, a nie do głowy rodziny. Rodzina kapłańska Bar Katros z pewnością posiadała dom w Jerozolimie, biorąc pod uwagę jej pozycję, a odnaleziony budynek jest — jak ujmują to niektóre opracowania — „dobrym kandydatem”, a nie identyfikacją stuprocentowo pewną; po 70 roku nie zachowały się żadne dalsze wzmianki o tej rodzinie, co utrudnia niezależną weryfikację. Dyskusyjny jest też popularny obraz młodej kobiety uchwyconej w chwili ucieczki z wyciągniętą ręką — kości przedramienia rzeczywiście znaleziono w gruzach, ale scenariusz jej ostatnich chwil to rekonstrukcja narracyjna, a nie fakt udokumentowany wprost w raporcie wykopaliskowym. Dlatego status „potwierdzone” dotyczy samego odkrycia (spalony dom z 70 r. z inskrybowanym odważnikiem), a ścisłe utożsamienie z rodem znanym z Talmudu pozostaje wnioskowaniem — dobrze uzasadnionym, lecz nie ostatecznym.

Znaczenie

Dom Spalony nadaje konkretny, namacalny kształt wydarzeniu, które w Biblii pozostaje zapowiedzią, a w źródłach żydowskich (m.in. u Józefa Flawiusza) — relacją z pierwszej ręki: upadkowi Jerozolimy i spaleniu miasta wraz ze Świątynią w 70 roku n.e. Zamiast anonimowej daty w podręczniku historii, mamy kuchnię z rozbitymi naczyniami, włócznię odłożoną w pośpiechu i odważnik z imieniem rodziny, która — jeśli identyfikacja jest trafna — była wprost krytykowana za nadużywanie kapłańskiego stanowiska.

To także przypomnienie o proporcjach: archeologia nie „dowodzi” teologii ani nie zastępuje wiary, lecz potrafi pokazać, że opisywany w Ewangeliach świat — jego topografia, zamożność elit kapłańskich, napięcia społeczne poprzedzające powstanie przeciw Rzymowi — nie jest literacką fikcją, tylko rzeczywistością potwierdzoną w gruzach. W przypadku Domu Spalonego zbieżność między zapowiedzią zburzenia miasta a warstwą spalenizny nad podłogami jest wyjątkowo bezpośrednia, co czyni to miejsce jednym z bardziej sugestywnych przystanków na trasie łączącej wykopaliska z tekstem biblijnym.

Źródła

Więcej wpisów